مناطق حفاظت شده

منبع : معاونت طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد

پناهگاه حیات وحش بوروئیه خاتم

مقدمه

بشر تا قبل از آشنایی با تمدن صنعتی، از طبیعت صرفاً به منظور رفع نیازهای حیاتی خود بهره میبرد لیکن پس از ظهور تمدن صنعتی و بهرهگیری از ماشینآلات و صنایع، ویرانیهای عظیمی در طبیعت به وجود آمد. در این زمان و با گسترش روزافزون آلودگیها، چرای بیرویه دام، شکار بیش از حد حیات وحش و نامنی در زیستگاههای وحوش، جامعه جهانی به فکر ایجاد ارگانهایی جهت حفاظت و حراست از این منابع ملی و خدادادی افتاد. به همین ترتیب و به منظور ارتقاء سطح حمایت از گونههای گیاهی و جانوری، بخشی از زیستگاهها و رویشگاهها بنا به خصوصیات و استعدادشان انتخاب و تحت حفاظت قرار گرفتند

در استان یزد نیز اولین منطقه تحت حمایت سازمان حفاظت محیط زیست از سال 1355 انتخاب و در فاصله سالهای 88-55 بسیاری از زیستگاههای مطلوب استان و اکوسیستمهای طبیعی شاخص شناسایی و پس از ارائه گزارشات لازم به سازمان مرکزی حفاظت محیط زیست و سیر مراحل قانونی به عنوان مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط زیست مصوب گردیدند. پناهگاه حیات وحش بوروئیه، یکی از مناطق مزبور است که در مجموعه پیش رو سعی شده تا نمایی از ویژگیهای محیط طبیعی و عناصر زیستی عرصه در چهارچوب اهداف ترویجی و پژوهشی به تصویر کشیده شود. امید است با آگاهی عمومی از ارزشهای گوناگون این منطقه و جلب مشارکتهای عمومی در امر حفاظت، این میراث طبیعی بتواند قابلیتهای خود را به صورت مداوم و مستمر برای نسل حاضر و آینده حفظ نماید.

موقعیت جغرافیایی

پناهگاه حیات وحش بوروئیه با مساحتی در حدود 78 هزار هکتار در جنوب استان یزد و در شهرستان خاتم واقع شده است. این محدوده فیمابین °53¢12°54 تا  °50¢59°54 طول شرقی و  °40¢02°30 تا  °51¢11°30 عرض شمالی قرار گرفته است. پناهگاه حیات وحش بوروئیه در محدوده ارتفاعی 1580 تا 2860 متر طول دارد که بلندترین ارتفاع مربوط به کوه چنگ به ارتفاع 2800 متر و کوه دیدهبان در نزدیکی غارخانه به ارتفاع 2708 متر از سطح دریا میباشد. به طور کلی بخش عمده پناهگاه را ارتفاعات تشکیل داده که بیشتر از جنوب شرق به طرف شمال غرب گسترش دارند.

به طور کلی پناهگاه حیات وحش بوروئیه در نزدیکی شهر هرات (به عنوان مرکز شهرستان خاتم) قرار دارد. فلذا به وسیله جادههای مواصلاتی این شهر احاطه شده است به طوری که در جنوب منطقه جاده آسفالته هرات به سرچهان و شیراز وجود دارد که مرز منطقه را نیز شامل میگردد. علاوه بر آن در غرب منطقه نیز جاده آسفالته توتک به روستاهای کرخنگان و چنارناز واقع شده، این جاده در ادامه به سمت جنوب با عبور از روستای بوروئیه خوانسار و روستای خوانسار به جاده آسفالته هرات – سرچهان وصل میشود اضافه میشود. جادههای خاکی متعددی نیز در حاشیه و داخل منطقه وجود دارد که اکثراً توسط روستاهای حاشیه منطقه مورد استفاده قرار میگیرند. لازم به ذکر است عمدهترین جاده خاکی منطقه معروف به جاده بورئیه، از پوزه زرد شروع و پس از گذشتن از روستاهای بوروئیه واقع در مرکز منطقه به جاده آسفالته کرخنگان – چنار ناز میپیوندد.

تاریخچه

پناهگاه حیات وحش بوروئیه نخستین منطقه تحت مدیریت محیط زیست در محدوده شهرستان خاتم بوده و وجه تسمیه آن وجود روستای بوروئیه در مرکز منطقه میباشد. این منطقه قبل از انقلاب نیز مورد توجه شکارچیان استانهای مختلف بوده است و از سال 79 به مدت دو سال به عنوان منطقه شکار ممنوع و پس از آن در سال 1381 به دلیل ویژگیها و غنای طبیعی منطقه، تحت عنوان پناهگاه حیات وحش تحت مدیریت قرار گرفت. شایان ذکر است علیرغم گذشت کمتر از یک دهه از ارتقاء سطح حفاظتی منطقه و نامساعد بودن شرایط آب و هوایی در این برهه زمانی، بهبود شرایط حفاظت فیزیکی منطقه موجب افزایش چشمگیر حیات وحش منطقه شده است.

سیمای طبیعی منطقه

پناهگاه حیات وحش بوروئیه با در بر گرفتن اکوسیستمهای مختلف دشت و کوهستانی، زیستگاههای مناسبی را برای گونههای مختلف پستانداران و پرندگان فراهم آورده است. اثرات متقابل کوهستانها و دشتها در کنار هم سبب ساز شرایط حداقلی برای زیستن در وضعیت سخت و شکننده شده است. کوهستانهای خانه، سربره و کوههای واقع در حواشی منطقه به سان دیواره حفاظتی در مقابل کویرهای پیرامونی (کویر هرات و مروست و کویر ابرکوه) شرایط زیستی مناسبی برای رویش گونههای مختلف گیاهی فراهم آورده و به تبع آن مأمن و پناهگاهی مطلوب برای گونههای مختلف جانوری شدهاند. در واقع در سیطره اثرات کوهستانهای موجود، شرایط زیستی تا حدی تلطیف شده و حضور تنوعی از گونههای گیاهی و جانوری را موجب شده است.

زمینشناسی و تکتونیک منطقه

پناهگاه حیات وحش بوروئیه از نظر زمینشناسی بخشی از زون سنندج – سیرجان است که در جنوبیترین حد این زون و در کنار زون زاگرس قرار گرفته است. ارتفاعات منطقه شامل شیستهای پالئوزوئیک، مرمرها، شیلها و ماسهسنگهای ژوراسیک و آهکهای کرتاسه میباشند که مرمرها و آهکهای کرتاسه مقاوم و ستیغساز بوده و ارتفاعات را تشکیل دادهاند. این در حالی است که شیلها و ماسهسنگهای ژوراسیک و شیستهای پالئوزوئیک در درهها و نقاط پست مشاهده میگردند.

از قدیمیترین سنگهای این منطقه میتوان به سنگهای دگرگونی کمپلکس با سن پالئوزوئیک اشاره نمود و جوانترین نهشتههای رسوبی نیز آبرفتهای عهد حاضر میباشند که پهنه دشت را پوشاندهاند و در حد بین این دو واحد چینهشناسی سنگها و رسوبات مختلفی با سن متفاوت وجود دارد. نواحی واقع در زون سنندج – سیرجان از نظر فعالیت تکتونیکی حائز اهمیت بوده و همین موضوع باعث شده تا شاهد خردشدگی شدید سنگها و ایجاد گسلهای کوچک و بزرگ در پناهگاه حیات وحش بوروئیه باشیم که اغلب این گسلها با امتداد شمال غرب – جنوب شرق از روند زون زاگرس تبعیت میکنند.

منابع آبی

آب به عنوان یکی از عناصر تشکیل دهنده اکوسیستمها و فاکتورهای تعیین کننده و شاخص در
بهرهوری عرصههای طبیعی است. وجود منابع آب در برقراری تعادل اکولوژیک در یک اکوسیستم و به طور کلی به عنوان عنصری حیاتی از اهمیت به سزایی برخوردار است. پناهگاه حیات وحش بوروئیه در فلات مرکزی کشور قرار گرفه و به طور کلی از منابع آبی کمی برخوردار است. لذا تأمین آب و پراکنش مناسب منابع آب در اولویت برنامههای مدیریتی قرار داشته و بر این اساس تاکنون 11 باب آب انبار در نقاط مختلف منطقه ساخته و آبگیری شده است. طولانیترین مسیل موجود که تقریباً از وسط پناهگاه نیز میگذرد از کوههای دهستان ایثار واقع در شمال غرب منطقه شروع و پس از گذر از پوزه زرد از منطقه خارج میگردد. بزرگترین منبع آبی منطقه نیز مربوط به مزرعه بوروئیه است که تقریباً در دل پناهگاه واقع شده و دارای قنات با دبی حدود 40 لیتر در ثانیه میباشند. منبع آبی موصوف جهت استفاده حیات وحش نیز مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. به هر صورت از میان منابع آبی میتوان به آبانبارهای جنگلی، چاه گز، یقه باز، بدراه و
چشمههای سربره، ساریخانی، ریزاب، نیگون، سوزو و علی بخشی اشاره نمود. علاوه بر آن، سنگابهای واقع در ارتفاعات منطقه نقش مهمی در تأمین آب مورد نیاز حیات وحش ایفا میکنند.

اقلیم

بر اساس تحلیلهای آماری، متوسط سالانه بارش پناهگاه حیات وحش بوروئیه 3/91 میلیمتر و متوسط دمای سالانه 6/18 درجه برآورده شده است. به هر صورت بالا بودن نسبی متوسط درجه حرارت و تغییرات دمایی در ایام مختلف سال و حتی در طول یک شبانهروز، کمبود نزولات جوی و توزیع نامناسب بارش و بالا بودن تبخیر؛تابستانهای گرم و خشک در دشتها و اعتدال نسبی هوا در ارتفاعات را رقم زده و موجب حاکمیت یک سیستم اقلیمی گرم و خشک در منطقه شده است. در بررسی اقلیم منطقه به روش دومارتن مشخص گردیده که بخشهای شرقی پناهگاه حیات وحش بوروئیه اقلیم خشک و در بخشهای غربی منطقه اقلیم نیمه خشک حاکم است.

البته به صورت لکهای در مناطقی (نظیر ارتفاعات خانه خدا و گل سارو) که میزان بارش به تبع ارتقاع بالاتر از سایر مناطق میباشد، حاکمیت اقلیم مدیترانهای تشخیص داده شده است.

پوشش گیاهی منطقه

در پناهگاه حیات وحش بوروئیه مجموعاً 189 گونه گیاهی متعلق به 85 جنس و 42 خانواده شناسایی شده است. گونههای مزبور با پراکنش متفاوت و با آمیختگی با همدیگر تشکیل 20 تیپ گیاهی را دادهاند. خانوادههای گیاهی Compositae (تیره آفتابگردان)،Labiatae (تیره نعناع)، Papilionaceae (تیره نخود)، Umbeliferae (تیره چتریان)، Rosaceae (تیره گل سرخ)، Chenopodiaceae (تیره اسفناجیان)، Graminae (تیره گندمیان)، Polyganaceae (تیره علف هفتبند)، Ephedraceae (تیره ارمک)، Boraginaceae (تیره گل گاوزبان)، Caryophyllaceae (تیره میخک) و Zygophyllaceae (تیره قیچ) مهمترین خانوادههای گیاهی منطقه را تشکیل میدهند.

گونه قیچ (Zygophllum eurypetrum) با گستره رویش وسیع هم در دشتهای گچی و هم روی تپه ماهوارهها، از بارزترین گونههای گچ دوست منطقه محسوب میگردند. از مجموع 189 گونه شناسایی شده، تعداد 30 گونه دارای ارزشهای حفاظتی ویژه هستند و در فهرست سرخ قرار دارند.

 

 

 

 

لیست گونههای گیاهی دارای ارزش حفاظتی
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کیکم (Acer monspessulanum L. subsp.persicum Pojark) rech. F.
2 چوبک خاردار (Acanthophyllum spinosum Desf.) C. A. Mey
3 شکر تیغال بوتهای Echinops Aucheri Boiss
4 گل بیمرگ گنوئی Helichrysum leucocephulum Boiss
5 کرقیچ بیابانی Hertia angustifolia (DC.) O. kuntze
6 شنگ یزدی Tragopon jezdianus Boiss & Buhse
7 پیچک دارابی Convolvulus oxysepalus Boiss.
8 جگن Carex physodes M. B.
9 ارمک بیابانی Ephedra strobilacea Bge.
10 شیر سگ بلوچستانی Euphorbia gedrosiaca Rech. F. Aellen, Esfandiari
11 شاه تره ایرانی Fumaria Vaillantii Loisel
12 لبدیسی بوتهای Ajuga Chamaecistus Ging Ex Benth. Subsp. Scoparia (Boiss.) Rech. F.
13 گل اروانه یزدی Hymenocrater yazduanus Rech. F.
14 پونه Mentha longifolia (L.) Hudson
15 گوش بره ایرانی Phlomis Aucheri Boiss.
16 آویشن شیرازی Zataria multiflora Boiss.
17 زیتون Olea europae
18 گونة گون Astragalus (Ammodendrone) squarrsus Bge
19 گونة گون Astragalus (Sterothrux) Ledinghamii Barneby
20 گونة گون Astragalus Poterium Glaucacanthus Fischer.
21 شیرین بیان Glycrrhiza glabra L.
22 کلاه میرحسین دمعقربی (Acantholimon Scorpius Jaub. & Spach) Boiss.
23 کاروان کش Atraphaxis spinos L.
24 پامچال صخرهای Dionysia rhaptodes
25 ورث بیابانی Reseda Aucheri Boiss.
26 ورث ایرانی Reseda Buhseana Mull. Arg.
27 بادام عاجی Amygdalus eburnean Spach
28 بادام کرمانی، بادام برگ سنجدی Amygdalus elaeagnifoila Spach
29 تنگرس، بادام خارآلود Amygdalus lycioides Spach Var. lycioides
30 آنقوزه Ferula assa-foetida L.

در بین 30 گونه دارای ارزش حفاظتی؛ تنها گونه آنغوزه با ارزش حفاظتی در معرض خطر (Endangered)، 2 گونه باارزش حفاظتی آسیبپذیر (Vulnerable)، 26 گونه با ارزش حفاظتی در معرض خطر کمتر (Lower Risk) و 1 گونه فاقد اطلاعات مشخص شده است. البته در بین این گونهها؛ شنگ یزدی، شیر سگ بلوچستانی، شاهتره ایرانی، لبدیسی بوتهای، گل اروانه یزدی، پونه، گوش بره ایرانی، آویشن شیرازی، زیتون، گون، شیرین بیان، کلاه میرحس دم عقربی، کاروانکش، پامچال صخرهای، ورث بیابانی، ورث ایرانی، بادام عاجی، بادام کرمانی، تنگرس و آنقوزه به لحاظ بومی بودن دارای ارزش حفاظتی بالاتری بوده و در برنامههای مدیریتی بایستی مورد توجه خاص قرار گیرند.

حیات وحش پناهگاه بوروئیه

در پناهگاه حیات وحش بوروئیه 25 گونه پستاندار از 14 خانواده شناسایی شده که از این تعداد 7 گونه به عنوان اولویتهای حفاظتی منطقه در ایران و جهان مطرح میباشد، زیستگاههای پستانداران در پناهگاه حیات وحش بوروئیه شامل زیستگاههای کوهستانی، جنگلی، تپه ماهور و کوهپایه، دشتی و بیابانی، باغات و… میباشد.

 

 

فهرست مهمترین پستانداران منطقه
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کل و بز Capra aegagrus
2 قوچ و میش Ovis orientalis
3 جبیر Gazella bennetti
4 گراز Sus scrofa
5 گرگ Canis Iupus
6 شغال Canis aureus
7 روباه معمولی Vulpes vulpes
8 خرس قهوهای Ursus arctos
9 پلنگ Panthera pardus saxicolor
10 کاراکال Caracal caracal
11 کفتار Hyaena hyaena
12 رودک عسلخوار Mellivora capensis
13 خرگوش Lepus capensis
14 پایکا Ochotona rufescens
15 تشی Hystrix indica
16 خارپشت ایرانی Paraechinus hypomelas
17 جرد ایرانی Meriones persicus
18 موش خانگی Mus musculus
19 دوپای کوچک Allactaga elater
20 پامسواکی Jaculus blanfordi
21 خفاش نعل اسبی بزرگ Rhinolophus ferrumequinum
22 سمور Martes foina

پناهگاه حیات وحش بوروئیه شامل مجموعه ارتفاعاتی با جهت شمال غرب – جنوب شرق بوده و به تبع موقعیت جغرافیایی آن که در حاشیه شرقی منتهیالیه رشته کوه زاگرس واقع شده، فون جانوری زاگرس را به خود اختصاص داده است. اما ناگفته نماند این پناهگاه در حاشیه شرقی خود با زیستگاههای بیابانی و کویر مروست برخورد نموده و از فون جانوری آن بهرهمند میشود. به هر حال قوچ و میش، کل و بز و کبک سه عنصر شاخص این منطقه را تشکیل میدهند. هر چند جمعیتهای کل و بز و قوچ و میش منطقه با گذر از گردن بطری، بدون تردید با افت تنوع ژنی مواجهاند. لیکن حفاظت نسبتاً مطلوب عرصه ظرف چند سال گذشته احیاء جمعیت این گونههای ارزشمند و ترمیم زنجیره غذایی پناهگاه را سبب شده است. به گونهای که آثاری از حضور گوشتخواران رأس هرم غذایی به ویژه پلنگ در منطقه به چشم میخورد. کفتار و گرگ از دیگر گوشتخواران سازگار منقطقه محسوب میشوند. حضور گونه جبیر در دشتهای حاشیه شرقی منطقه بر غنای زیستی پناهگاه میافزاید و تلاقی دو اکوسیستم کوهستان و کویر زمینه استقرار فصلی پرندگان مهاجر شکاری را مستعدتر میسازد.

تعدد غارها در پناهگاه حیات وحش بوروئیه به عنوان یکی از اشکال مهم و تأثیرگذار پناه در ارتقاء مطلوبیت زیستگاه برای بسیاری از گونههای حیات وحش به ویژه کفتارها و خفاشها بسیار مؤثر بوده است. لیکن در خصوص بسیاری از راستهها به ویژه جوندگان و خفاشها و همینطور رده خزندگان منطقه مطالعات جامعی صورت نگرفته و اطلاعات اندکی در دسترس است. لازم به ذکر است حضور دائم در بخشهای مختلف منطقه به دلیل ناامنی ناشی از اشغال زیستگاه، وجود سگهای گله و آگاهی اندک جوامع محلی همواره از تهدیدهای جدی حیات وحش در گذشته بوده است. در میان گونههای فوقالذکر قوچ و میش، جبیر، خرس قهوهای، پلنگ و کاراکال گونههای حمایت شده مطابق با قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ایران بوده و در اولویت برنامههای حفاظتی منطقه قرار دارند.

پرندگان منطقه

در پناهگاه حیات وحش بوروئیه مجموعاً 65 گونه پرنده متعلق به 28 خانواده شناسایی گردیده است. پرندگان حمایت شده در سطح ملی و بینالمللی این ناحیه 11 گونه هستند که البته در این میان دو گونه عقاب شاهی و هوبره به لحاظ قرارگیری در ضممه (I) گونههای (CITES) از اهمیت بیشتری برخوردارند. فهرست پرندگان واجد ارزش حفاظتی پناهگاه حیات وحش بوروئیه در جدول شماره 4 آمده است.

 

 

 

پرندگان دارای ارزش حفاظتی پناهگاه حیات وحش بوروئیه
ردیف نام فارسی نام علمی
1 عقاب دو برادر Hieraeetus fasciatus
2 سارگپه پابلند Buteo rufinus
3 عقاب طلایی Aquila chrysaetos
4 سارگپه معمولی Buteo buteo
5 دال Gyps fulvus
6 بالابان Falco cherrug
7 شاهین Falco peregrines
8 دلیجه Falco tinnunculus
9 هوبره Undulata maqueenii
10 شاه بوف Bubo bubo
11 جغد کوچک Athene noctua

خزندگان و دوزیستان

مجموعاً 17 گونه خزنده و دوزیست در پناهگاه حیات وحش بوروئیه شناسایی شده است. که شامل 1 گونه لاکپشت، 1 گونه مارمولکها، 7 گونه از مارها و 7 گونه از دوزیستان (قورباغه مردابی و وزغ سبز کرمانی) میباشد. در این میان لاکپشت مهمیزدار و بزمجه بیابانی در اولویت حفاظتی قرار دارند. اسامی مهمترین خزندگان پناهگاه در جدول شماره 2 لیست شده است.

 

 

مهمترین خزندگان منطقه
ردیف نام فارسی نام علمی
1 آگامای فلس بزرگ Laudakia
2 آگامای سر وزغی خاکستری Phrynocephalus scutellatus
3 آگامی استپی Trapelus agilis
4 جکوی دم کلفت زگیلدار Bunopus crassicaudus
5 جکوی سنگی تیغهدار Cyrtopodion scabrum
6 بزمجه بیابانی خاکستری Varanus griseus caspius
7 مار گرگی Lycodon striatus bicolor
8 تیرمار Psammophis schokari
9 مار جعفری Echis multisquamatus
10 گرزه مار Macrovipera lebetina
11 مار شاخدار Pseudocerastes persicus persicus
12 لاکپشت مهمیزدار Testudo graeca zurudnyi

در مجموع پناهگاه حیات وحش بوروئیه از نظر توان اکولوژیک، تنوع و تراکم گیاهی و سایر
شاخصهای حفاظتی بسیار ارزشمند است. مزارع و باغات داخل پناهگاه اندک و عمدهترین آنها مزرعه بوروئیه است. به طور کلی در حال حاضر تأثیرگذاری مزارع بر تجزیه زیستگاهها و یا بر هم زدن یکپارچگی زیستگاههای حیات وحش پناهگاه قابل توجه نیست. عمدهترین دشواری در مورد این مزارع، گرایش حیات وحش (نظیر قوچ و میش، کبک و کل و بز) به اراضی کشاورزی و وارد آمدن خسارت به کشاورزان است که در صورت عدم اتخاذ تدابیر لازم به منظور کنترل موضوع، بروز مشکلاتی در این زمینه متصور است. در یک دیدگاه کلی تعارضات پناهگاه حیات وحش بوروئیه به شرح ذیل میباشد:

· خشکسالی و شکار غیرمجاز

· چرای دام

· اراضی کشاورزی

· سایر عوامل (جادهها، سکونتگاهها، برداشت گیاهان دارویی و…)

لذا ضرورت دارد با اجرای برنامههای کنترل و احیاء زیستگاه، اقدامات لازم جهت بهبود وضعیت اکولوژیکی – بیولوژیکی منطقه معمول و ترتیبی اتخاذ گردد تا ثبات و پایداری اکوسیستم تحت حفاظت در محدوده بوروئیه بیش از پیش تضمین گردد. در این رابطه استراتژی مدیریت منطقه بایستی در سه محور تقویت امکانات زیربنایی، بهبود کیفی منابع حیاتی و پژوهش رشد یافته و با اعمال مدیریت آگاهانه بر منابع بیولوژیک منطقه تعادل اکوسیستمی منطقه را برقرار نمود.

 

 

منابع و مآخذ

1-پژوهشکده مناطق خشک و بیابانی دانشگاه یزد، 1388، گزارشات طرح جامع پناهگاه حیات وحش بوروئیه (مرحله توجیهی).

2- سرهنگزاده، جلیل و همکاران، 1387، بررسی مستثنیات و تعارضات پناهگاه حیات وحش بوروئیه.

3- سرهنگزاده، جلیل و همکاران، 1384، طرح ساماندهی مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی پناهگاه حیات وحش بوروئیه).

4- اطلس سیمای طبیعی استان یزد، 1387، اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد.

5- رجبیزاده، مهدی و همکاران، 1388، شناسایی اجمالی خزندگان استان یزد.

6- تیموری، مهدی، 1386، مدیریت اکوتوریسم پناهگاه حیات وحش بوروئیه.

 

 

منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی

مقدمه

استان یزد یکی از پهناورترین استانهای مرکزی ایران میباشد که دارای اکوسیستمی بیابانی است. علیرغم حاکم بودن چهره بیابانی و خشک، تنوع اکوسیستمی این استان پهناور، قابل توجه بوده و زیستگاهها و رویشگاههای متفاوت با تنوع زیستی و چشماندازهای بسیار زیبایی را در خود جای داده است. منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی از نظر تقسیمات کشوری در استان یزد و در شهرستان خاتم در فاصله 35 کیلومتری شهر هرات (مرکز شهرستان خاتم) و حومه دهستان چاهک واقع شده است. این منطقه به بخشی از جنگلهای نسبتاً آلوده ارتفاعات انتهایی سلسله جبال زاگرس که از گونههای شاخص درختی و تراکم مطلوب جوامع گیاهی آن با وضعیت موجود سایر نواحی زاگرس تفاوت قابل توجه و چشمگیری دارد اتلاق میشود. جلوههای مهم زیستی کمنظیر جنگل باغ شادی که همچون نگینی در دل کویر ایران میدرخشد موجب شگفتی و حیرت تمامی کارشناسان و بازدیدکنندگان از این عرصه گردیده است. بیتردید تنوع و تراکم گیاهی محدوده که با پوشش اصلی جنگلهای زاگرس مزین گردیده، اقلیم ملایم منطقه، ویژگیهای خاک و… همگی مؤید وجود پتانسیل و توان اکولوژیکی مطلوب عرصه میباشد.

کتابچه پیش رو تحت عنوان «شناسنامه منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی» مختصری در خصوص قابلیتها و چشماندازهای طبیعی منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی در جهت تنویر مؤثر افکار خوانندگان و طبیعت دوستان گرامی بوده است. امید که در جهت حفظ منابع ملی و طبیعی زیست محیطی و به پاسداشت آنچه را که میراث گذشتگان و امانت آیندگان است، جهد و کوشش نماییم.

تاریخچه حفاظت

این منطقه که بخشی از عرصههای جنگلی مرز استانهای یزد و فارس و در جنوبیترین محدوده استان یزد واقع در شهرستان خاتم میباشد در سال 1384 به عنوان منطقه حفاظت شده و با مساحت 11665 هکتار تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت.

دسترسی به این منطقه توسط جادهای منشعب شده از جاده آسفالته هرات به نیریز فارس صورت میگیرد که بخشی از آن آسفالت و بخشی نیز خاکی میباشد. علاوه بر آن دسترسی به منطقه از طریق جاده آسفالت روستای بختیاری نیز امکانپذیر است.

موقعیت جغرافیایی حفاظت

این منطقه در محدوده مختصات جغرافیایی ²35¢05°54 تا ²00¢14°54 طول شرقی و ²50¢42°29 تا ²41¢50°29 عرض شمالی و در فاصله 290 کیلومتری جنوب شهر یزد واقع شده است.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!نقشه ص 4 منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

توپوگرافی منطقه

سیمای کلی منطقه در شرق، دشتی و به سمت غرب کوهپایههای جنگلی و سپس به ارتفاعات
صخرهای منتهی میشود. مرتفعترین بخش عرصه 2664 متر در نیمه غربی منطقه و کمترین ارتفاع با 1840 متر از سطح دریا میباشد. از ارتفاعات مهم این منطقه کوه سربره و کوه حاجی گوتی را میتوان نام برد.

زمینشناسی

منطقه مذکور در بخش مرکزی – جنوبی ایران قرار داشته و از نظر زمینشناسی جزء زون تکتونیکی سنندج – سیرجان طبقهبندی میشود. تشکیلات زمینشناسی این منطقه از 3 واحد دوران چهارم، سوم و دوم تشکیل شده است. لذا باید منطقه را قسمتی از زون مرکزی ایران تلقی کرد که از نظر زمینشناسی جزء سازندهای زاگرس و به لحاظ پوشش گیاهی در ناحیه ایران – تورانی میباشد. در این منطقه بیرونزدگیهایی از سنگهای گابرو، پریدونیت و سربانتین دیده میشود. همچنین سنگهای دگرگونی و مارنی و ماسهسنگ که به طرف شمال تبدیل به تپه ماهورها میشوند در منطقه شهود است.

خاک و زمین

در این عرصه واحدهای فیزیوگرافی کوهستانی و تپههای مرتفع متشکل از سنگهای سخت آهکی – ماسهای شیل و مرمریت با خاک بسیار کم عمق سنگریزهدار و غیریکنواخت Iithic Ieptosol در واحد کوهستان تا خاک خیلی عمیق با بافت متوسط Iithic Ieptosol calcaric regosol در واحدهای تپههای مرتفع با شیب 15-10% و با قابلیت کم برای چراگاه واقع شده است.

بافت متوسط خاک به صورت لومی (Ioamy) میباشد. PH خاک 7/7 و با افزایش عمق تغییر چندانی نمیکند. هدایت الکتریکی (EC) خاک از 43/0 تا 57/0 دسی زیمنس بر متر تغییر میکند و نسبت کربن به نیتروژن خاک (C/N)5/11 تا 12 میباشد. لیکن مهمترین محدودیت خاک در منطقه شامل عمق خاک و سنگریزهدار بودن آن است.

اقلیم

بر اساس تحلیل آمار ایستگاههای کلیماتولوژی اطراف منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی متوسط بارندگی سالیانه 150 تا 270 میلیمتر برآورده شده است که حداکثر بارندگی دیماه و حداقل در فصل تابستان به وقوع پیوسته است.

اقلیم غالب منطقه خشک است لیکن در قسمت غربی، نیمه خشک و لکههای کوچکی نیز در ارتفاعات دارای اقلیم مدیترانهای هستند.

متوسط درجه حرارت سالیانه 4/17 درجه سانتیگراد است که سردترین ماه سال دی و گرمترین تیرماه میباشد. جهت غالب باد در منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی جنوب غرب به شمال غرب بوده و میزان تبخیر سالیانه 78/3 میلیمتر است.

منابع آبی

با توجه به شرایط توپوگرافی و ژئومرفولوژیکی، این محدوده از لحاظ ذخایر آب زیرزمینی و دبی آبراههها دارای نوسان فصلی و تغییرات چند ساله و فصلی میباشد. محدوده جنگل با توجه به قرار گرفتن در ارتفاعات، دارای یک رودخانه دائمی به نام کندر بوده که در بیشتر ایام سال دارای آب است. همچنین در دامنه کوههای جنگل باغ شادی چشمههای متعددی وجود دارد که در سالهای با بارندگی مطلوب، آب دارند. از جمله منابع آبی منطقه میتوان به چشمههای قوزلی، حسینخانی، کرمو، سربره، سیدلی، محکی، نظربیگ، قرهقویی، قنات باغ شادی وسطی، قنات باغ شادی بالایی، قنات باغ شادی پایینی، قنات قناتو و باغ معدن، چاههای دهنو و هدایت کرونی اشاره نمود.

مسیلی از کوههای سربره و هرشکوه در غرب منطقه سرچشمه گرفته است و از مزارع باغ شادی عبور مینماید که از پتانسیل سیلخیزی بالایی برخوردار بوده و از شمال شرقی منطقه خارج میشود. در این منطقه قناتها با متوسط دبی 15-10 لیتر در ثانیه جریان دارند. سمت و جهت آبهای سطحی در مواقع بارندگی و جاری شدن آب در محدوده از جنوب به شمال و همچنین از غرب به شرق میباشد.

پوشش گیاهی

موقعیت خاص جغرافیایی و شرایط نسبتاً مساعد محیطی در این ناحیه، رویشگاههای جنگلی و مرتعی متنوعی از انواع رویشهای بخش کوهستانی ایران و تورانی را به وجود آورده است که تراکم و تنوع این رویشها در منطقه قابل توجه میباشد. به طور کلی با ورود به منطقه (در ارتفاعات پایینتر) تیپ خالص بنه و تیپ خالص بادام کوهی و در منطقه میانبند (ارتفاع متوسط) تیپ مخلوط بنه – بادام – کیکم و در منطقهای بالا دست (ارتفاع بیشتر) تیپ مخلوط بنه – کیکم و جوامع خالص ارژن قابل مشاهده است. علاوه بر آن، سه اشکوب مشخص در جنگل قابل تفکیک است:

الف – اشکوب بالایی شامل درختان بنه با ارتفاع 6 تا 9 متر

ب – اشکوب میانی شامل درختچههایی نظیر کیکم – بادام کوهی – بادامک – ارژن و…

ج – اشکوب پایینی شامل درمنه، گون، گرامینه و…

از سایر گونههای گیاهی مهم منطقه کلاه میرحسن، چوبک، زیرة سیاه، عجوه، جا شیر، چرخه،
آفتابپرست، گوشبره، آلوچة وحشی و انواع گیاهان فصلی را میتوان نام برد.

به طور کلی تاکنون 157 گونه گیاهی مورد شناسایی قرار گرفته است. این گونهها متعلق به 44 خانواده و 12 جنس گیاهی میباشند.

بیشترین گونهها متعلق به خانوادههای:

Compositae ، Gramineae ، Papilionaceae ، Rosaceae ، Labiatae ، Umbeliferae ، Cruciferae به ترتیب 27، 16، 15، 12، 9، 8 و 7 گونه میباشد که تعداد 14 گونه آن دارای ارزشهای حفاظتی ویژه هستند و در فهرست سرخ قرار دارند. یک گونه با درجه حفاظتی EN است که Ferula assa-foetidae میباشد و 13 گونه دیگر حائز ارزشهای حفاظتی در لیست سرخ در رسته LR دارای خطر کمتری میباشند و پراکنش نسبتاً خوبی در بخشهای مختلف منطقه دارند و عبارتند از:

7. Astragalus squarrosus 1. Acantholimon scorpius
8. Atraphaxis spinosa 2. Acer monspessulanum sub sp. Persicum
9. Dorema ammoniacum 3. Amygdalus eburnean
10. Mentha longifolia 4. Amygdalus elaeagnifolia
11. Pycnocycla spinosa 5. Amygdalus lycioides
12. Scorzonera intricate 6. Astragalus myricanthus
13. Scorzonera pusilla

سطح عمده منطقه زیر پوشش تیپهای جنگلی است. با این توضیح که در بخشهای شرقی و جنوبی منطقه در همجواری آبادیهای موجود در پیرامون عرصه، تیپ گیاهی مرتعی شامل تیپ درمنه، گلک، هزار خار در سطحی بالغ بر 991 هکتار موجود است و به سمت غرب تیپها جنگلی جایگزین میشوند.

به طور کلی در منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی 8 تیپ گیاهی با گستره وسیع (شامل 4 تیپ جنگلی و 4 تیپ مرتعی مشجر) و 2 تیپ گیاهی با وسعت محدود رویش دارند. کمتر از 3/0% منطقه نیز عاری از پوشش گیاهی میباشند و حدود 10 هکتار به اراضی انسان ساخت و مزارع تعلق دارد.

رویشگاههای طبیعی منطقه شامل انواعی از تیپهای گیاهی است که به مهمترین آنها اشاره میگردد:

1- تیپ کیکم – بنه    7- تیپ درمنه – بنه

2- تیپ بادام کوهی    8- تیپ هزارخار – بادام کوهی

3- تیپ بادام کوهی – بنه   9- تیپ مرغزار

4- تیپ بادام – بنه – کیکم   10- تیپ گز

5- تیپ درمنه – بادام کوهی   11- اراضی بدون پوشش گیاهی

6- تیپ درمنه، گلک – هزار خار  12- اراضی کشاورزی

13- تیپ ارژن – بنه

حیات وحش

منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی از نظر فون جانوری و فلور گیاهی تفاوتهای اساسی با سایر اکوسیستمهای استان دارد به گونهای که فون پستانداران منطقه به سمت گونههایی همچون گراز و خرس قهوهای (به صورت مهاجر) و مانند آن و فون پرندگان نیز از گونههای دشتزی و بیابانی به سمت گونههای درختی نظیر گنجشک سانان تغییر نموده است.

پستانداران

بر اساس اطلاعات محلی، در گذشته، در پایین دامنهها و تپهماهورهای منطقه قوچ و میش و در ارتفاعات محدوده کل و بز مشاهده شدهاند لیکن به نظر میرسد مدتها قبل این گونهها در سطح محلی از بین رفتهاند.

در منطقه حفاظت شده باغ شادی تاکنون 17 گونه پستاندار شناسایی شده است که به 7 راسته و 12 خانواده تعلق دارند.

در بین گونههای شناسایی شده 5 گونه به عنوان اولویتهای حفاظتی در ایران و جهان معرفی گردیدهاند.

 

 

 

لیست پستانداران شناسایی شده منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی
ردیف نام فارسی نام علمی
1 گوزن زرد ایرانی Damadama mesopotamica
2 گراز Sus scrofa
3 گرگ Canis lupus
4 روباه معمولی Vulpes vulpes
5 کفتار Hyaena hyaena
6 رودک عسل خوار Mellivora capensis
7 خدنگ Herpestes edwardsii
8 خرگوش Lepus capensis
9 تشی Hystrix indica
10 خارپشت ایرانی Parachinus hypomelas
11 کاراکال Caracal caracal
12 شغال Canis aureus
13 دوپای کوچک Allactaga elater
14 موش خانگی Mus musculus
15 جرد هندی Meriones hurranae
16 خفاش بال سفید Pipistrellus kuhlii
17 خرس قهوهای Ursus arctus

پرندگان

منطقه حفاظت شده باغ شادی تعدادی از پرندگان مهم و قابل شکار و شکارچی را در خود جای داده است. تعدادی از آنها در طول سال به صورت بومی در این ناحیه زیست مینمایند و تعدادی نیز به صورت مهاجر مدتی از سال را در منطقه به سر میبرند.

تاکنون 53 گونه پرنده در این محدوده شناسایی شده است که 26 گونه در طول سال در این ناحیه پراکنش داشتهاند. 10 گونه فقط برای زمستانگذرانی به این ناحیه مهاجرت و 17 گونه در فصل جوجهآوری زیست مینمایند.

در بین گونههای شناسایی شده 7 گونه دارای ارزش  حفاظتی میباشند. به تعدادی از گونههای مهم پرندگان منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی در ذیل اشاره میگردد:

 

جدول پرندگان شناسایی شده در منطقه حفاظت شده باغ شادی
ردیف نام فارسی نام علمی
1 عقاب طلایی
2 کوکر شکم سیاه
3 هدهد
4 کمر کولی بزرگ
5 شاهین
6 دلیجه
7 هوبره
8 شاه بوف
9 جغد کوچک
10 حواصیل خاکستری
11 قرقی
12 کبک
13 تیهو
14 بلدرچین
15 کبوتر شاهی
16 کبوتر جنگلی
17 یا کریم
18 قمری خانگی
19 قمری معمولی
20 زنبور خوار معمولی
21 کوکوی معمولی
22 زاغی
23 کلاغ ابلق
24 شبگرد معمولی
25 دارکوب باغی
26 چکاوک کوچک
27 چکاوک کاکلی
28 چکاوک سنگلاخ
29 چکاوک گندمزار
30 چلچله
31 دم جنانک ابلق
32 دم جنبانک شکم زرد
33 دم جنبانک خاکستری
34 بلبل خرما
35 سنگ چشم بزرگ
36 چکچک دشتی
37 توکای سیاه
38 دم سرخ معمولی
39 بلبل
40 طرقه کوهی
41 طرقه آبی
42 لیکو
43 سسک درختی بزرگ
44 سسک جنبان
45 سسک نقابدار کوچک
46 مگسگیر راه راه
47 چرخ ریسک سر سیاه
48 گنجشک معمولی
49 گنجشک خاکی
50 سار
51 سهره خاکی

هوبره

هوبره از پرندگان بسیار زیبا و باشکوه مناطق بیابانی است و در زیستگاه خود از بذور گیاهی، حشرات و مارمولکها ولی اغلب از مواد گیاهی و گندم و جو تغذیه مینماید.

این پرنده بیشتر به دویدن عادت دارد و در مواقعی که احساس خطر زیادی بنماید پرواز میکند. هوبره تخمهای خود را در محل کاسه مانندی که معمولاً در شن انتخاب میکند میگذارد و داخل و اطراف آن را با پرهای افتاده و شاخ و برگ میپوشاند.

جوجههای آن لانهگریز هستند و فقط مدتی توسط والدین تغذیه میگردند. هوبره از پرندگان بومی است که در دشت مزرعه باغ شادی پایین در طول سال زیست مینماید. جمعیت کل دشت که بیشترین وسعت آن خارج از منطقه حفاظت شده است حدود 40 قطعه برآورده شده است.

خزندگان

از بین خزندگان موجود در منطقه حفاظت شده باغ شادی تاکنون 9 گونه شناسایی شده است با 2 گونه سمی، 1 گونه نیمه سمی و 2 گونه غیررسمی گزارش شده است.

ردیف نام فارسی نام علمی
1 مار دستی
2 مار کرمی شکل
3 تیر مار
4 مار گرگی
5 مار گرزه
6 لاکپشت مهمیزدار
7 آگامای استپی
8 سوسمار دم دراز ایرانی
9 بزمجه بیابانی

منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی یکی از مناطقی است که از نظر چشماندازهای طبیعی واجد شرایط خاص بوده و هر ساله گردشگران زیادی از آن محدوده بازدید مینمایند.

با وجود قرار داشتن در منطقه خشک و بیابانی استان یزد این منطقه به دلیل دارا بودن اکوسیستمهای جنگلی و گونههای خاص، واجد مناظر بدیع و چشماندازهای زیبا میباشد. گونههای متنوعی از درختان و درختچهها نظیر بادام کوهی، بنه، کیکم، ارژن آلوچه وحشی، تنگرس و دهها گونه گیاهی دیگر همراه با مجموعه کمنظیری از پرندگان زیبا و رنگارنگ، سایت تکثیر و پرورش گوزن زرد ایرانی و… منطقه باغ شادی را تبدیل به یکی از مناطق شاخص اکوسیستمهای زاگرس از دیدگاه گردشگری نموده است.

مرکز تکثیر و پرورش گوزن زرد ایرانی

موضوع رهاسازی گوزن زرد ایرانی در محدودههایی از جنگل باغ شادی شهرستان خاتم از سال 1380 مدنظر قرار گرفت. قابلیت و توان بومشناختی زیستگاه جنگلی باغ شادی و تجربه نسبتاً موفق حفاظت محیط زیست یزد در اجرای طرح تکثیر و پرورش گورخر ایرانی، زمینه این طرح را قوت بخشید. بدین منظور محدودهای به وسعت 200 هکتار در منطقه حفاظت شدة جنگل باغ شادی فنس کشی شد و در تاریخ 29 اردیبهشت 1385 تعداد 6 رأس گوزن با ترکیب جنسی 2 نر و 4 ماده از دشت ناز ساری به این مرکز انتقال یافت و فعلاً در محدوده 70 هکتاری از سایت مزبور زندگی میکنند.

باغ شادی تنها زیستگاه فصلی خرس قهوهای در استان یزد محسوب شده که این گونه زیبا به همراه کفتار، خوک وحشی، خدنگ، رودک عسلخوار و… فون جانوری این منطقه را شامل شده و جلوه دیگری از جاذبههای اکوتوریستی را به تصویر کشیده است. در حال حاضر به دلیل حفاظت شبانهروزی از این منطقه و محدوده اطراف آن که منطقه شکار ممنوع باغ شادی محسوب میگردد به عنوان ذخیرهگاه گونههای درختی بالاخص بنه (پسته وحشی) تبدیل شده و در فصول مختلف خصوصاً فصل بهار چشماندازی بینظیر داشته است.

امید است با تنویر افکار عمومی و مدد مردم بومی منطقه این امانت را به آیندگان هدیه دهیم.

منابع و مآخذ

1-منصوری، ج. 1387. راهنمای صحرایی پرندگان ایران. انتشارات کتاب فرزانه. تهران.

2- ضیایی، ه. 1387. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. سازمان حفاظت محیط زیست. تهران.

3- لطیفی، م. 1379. مارهای ایران. سازمان حفاظت محیط زیست. تهران.

4- مهندسین مشاور جامع ایران. 1387. مطالعات طرح مدیریت منطقه حفاظت شده جنگل باغ شادی (جلدهای 1 تا 8). تهران.

5- اطلس سیمای طبیعی استان یزد. 1387. انتشارات نقش مانا. اصفهان.

 

منطقه حفاظت شده کوه بافق

مقدمه

در شرایطی که تنوع حیات در جهان چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی در معرض تهدید قرار گرفته است و با توجه به اینکه بسیاری از بوم سازگانها از نظر تنوع زیستی دارای پراکنش و انتشار یکسان و همگنی نیستند، لزوم پاسداری و حراست و حمایت از این گونه زیستگاهههای بیهمتا به منظور دستیابی بر حفظ تراکم و تنوع گونهای بیشتر و غنای ژنتیکی ضروری به نظر میرسد. استان یزد در دل کویر مرکزی ایران با وسعتی قابل ملاحظه علیرغم شرایط نامساعد جوی و منابع محدود آب به علت قرارگیری در دو ناحیه بیابانی و کوهستانی، رویشگاههای گیاهی و زیستگاههای جانوری متنوع و چشماندازهای زیبا با قابلیتهای ویژه و ظرفیتهای بالقوه و نهفته اکولوژیکی را در خود جای داده است لذا انتخاب مناطقی به عنوان نمونهای از اکوسیستمهای منحصر به فرد در اقالیم مختلف و حفاظت و نگهداری از چنین مناطقی که دارای ذخایر ژنتیکی ارزشمندی از گیاهان و جانوران مختلف میباشد گامی کوچک در راستای حفاظت از بقای گونههای گیاهی و جانوری خواهد بود.

در کتابچه پیش رو «تحت عنوان معرفی منطقه حفاظت شده کوه بافق» عمدهترین ویژگیها، ارزشها و عناصر زیستی منطقه در چارچوب اهداف ترویجی و پژوهشی ارائه میشود. امید است با آگاهی بیشتر از ارزشهای متعدد این منطقه؛ میراث طبیعی و نادر در آن بتواند قابلیتهای خود را به صورت مستمر برای نسل حاضر و آیندگان حفاظت نماید و در حفظ و حراست بیشتر از سرمایههای طبیعی منطقه و تحویل آن به آیندگان مؤثر واقع شود.

تاریخچه

مجموعه ارتفاعات کوه بافق، آریز و دره انجیر به همراه دشتها و تپه ماهورهای فیمابین آنها به دلیل دارا بودن زیستگاههای نسبتاً بکر، چشماندازهای زیبا و گونههای ارزشمند حیات وحش از شهریور سال 1367 بنا به پیشنهاد اداره کل محیط زیست یزد با وسعتی حدود 700 هزار هکتار در محدوده شهرستانهای بافق و اردکان به مدت 5 سال به طور رسمی به عنوان منطقه شکار ممنوع درره انجیر، آریز و باجگان اعلام گردید و در سال 1372 ممنوعیت شکار در منطقه مذکور تمدید شد. پس از آن در تاریخ 27/11/75 و با تصویب شورای عالی محیط زیست قسمتهایی از منطقه شکار ممنوع در شهرستان بافق با وسعت 88528 هکتار به علت برخورداری از وضعیت اکولوژیکی مناسب جهت ادامه حیات گونههای ارزشمند جانوری و گیاهی مختلف رسماً در زمره مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته و به عنوان منطقه حفاظت شده معرفی گردید.

موقعیت جغرافیایی

شهر بافق در 110 کیلومتری جنوب شرق یزد و منطقه حفاظت شده کوه بافق در فاصله 10 کیلومتری شمال شرق بافق و در حد فاصل ²25¢28°55 تا ²28¢55°55 طول شرقی و ²22¢18°31 تا ²26¢45°31 عرض شمالی واقع شده است. این منطقه رشته کوه بزرگی است که از بیشه درب بهاباد تا کوه سنگ قصاب واقع در دهانه پنج درخت، مرز استان یزد با کرمان ادامه داشته و طول آن 70 کیلومتر میباشد.

با توجه به موقعیت جغرافیایی و طبیعی منطقه که به صورت رشته کوهی در جهت شمال غربی – جنوب شرقی کشیده شده است؛ بسیاری از راههای ارتباطی در دو سوی شمال شرقی و جنوب غربی منطقه با رسیدن به بخش کوهستانی قطع شده و به صورتی نیستند که دو سوی کوهستان را به هم مرتبط سازند که این مطلب نقطه قوتی برای حفاظت منطقه محسوب میشود تنها یکی از راههای ارتباطی فرعی منطقه از دشت شیطور آغاز که پس از عبور از دکل مخابراتی به سمت شهر بافق ادامه مییابد.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! نقشه ص 5 منطقه حفاظت شده کوه بافق!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

سیمای طبیعی

کوه بافق منطقهای کوهستانی و دارای صخرههای صعبالعبور و بلند، تیپه ماهورهای متعدد و پراکنده و درههای عمیق و پرشیب میباشد. ارتفاعات منطقه با جهت شمال غربی – جنوب شرقی در دو طرف به زیستگاههای دشتی با ویژگیهای کاملاً متفاوت مشرف میشوند؛ مرکز منطقه دارای بیشترین ارتفاع بوده و هر چه از مرکز به اطراف منطقه برویم ارتفاع کم میشود. به طور کل دامنه تغییرات ارتفاعی منطقه بین 2860-1060 متر میباشد که بلندترین نقطه آن کوه باجگان در جنوب شرق منطقه با ارتفاع 2860 متر و کمترین ارتفاع در شمال غرب و نزدیک معدن آهن بافق با ارتفاع 1060 متر میباشد. ارتفاعات عمده منطقه شامل کوه بافق و کوه ریگو در شمال و شمال غرب، کوه نه سر در مرکز، کوه انارون و تاج کوه در جنوب و جنوب شرق منطقه که زیستگاه و پناهگاه مناسبی برای انواع گونههای کوه زی به ویژه کل و بز محسوب میگردند.

در نواحی غربی منطقه زیستگاههای دشتی با پراکنش گونههایی نظیر جبیر وجود دارد که به دشت جبیری معروف است و از نواحی دشتی مشرق نیز میتوان به دشت شیطور اشاره نمود که به همراه درهها و تپه ماهورهای منتهی به ارتفاعات قلمرو یوزپلنگ آسیایی محسوب میشود. لذا در یک نگاه کلی به لحاظ ساختار توپوگرافیک؛ منطقه دارای اشکال زیستگاهی دشتی، تپه ماهوری و کوهستانی است که شکل زیستگاهی کوهستانی غالب میباشد.

زمینشناسی و خاکشناسی منطقه

منطقه حفاظت شده کوه بافق، در زون ایران مرکزی قرار گرفته و واجد پیچیدگیهای خاص خود است. سازندهای این منطقه از نظر سن تقریباً تمامی دورانهای زمینشناسی را شامل میگردد که از کهنترین تشکیلات منطقه میتوان به تشکیلات پرکامبرین اشاره کرد. این سنگ نهشتهها در جنوب کوه باجگان (مرتفعترین بخش منطقه) و با روند شمال غرب و جنوب شرق رخنمون دارد. در مقابل رسوبات کواترنری جوانترین تشکیلات این عرصه را تشکیل میدهند که شامل رسوبات سست حاصل از فرسایش واحدهای سنگی و آبرفتی قدیمی میباشد. لذا در یک نگاه کلی میتوان گفت منطقه هر سه واحد ژئومورفولوژیک کوهستان، تپه ماهور و دشت سرهای اپانداژ و لخت را در خود جای داده است.

به طور کلی در استان یزد قشر خاک از تجمع ذرات ریز و درشتی که در اثر خرد شدن مکانیکی سنگها حاصل میشوند تشکیل گردیده و بر حسب شرایط جغرافیایی منطقه و عوامل مؤثر در نقل و انتقال، فرمهای خاص خود را گرفته است در محدوده کوه بافق نیز شرایط مشابهی برای تشکیل و تکامل انواع خاکها وجود دارد. این منطقه از لحاظ خاکشناسی دارای خاکهای جوان (بعضی قسمتها کمی تحول یافته) است.

اقلیم

وضعیت آب و هوایی منطقه حفاظت شده کوه بافق مانند سایر نقاط استان یزد تابع شرایط و وضعیت آب و هوایی حاکم بر نقاط کویری است و اقلیمی خشک و بیابانی دارد. در یک نگاه کلی تابستانهای این منطقه بسیار گرم، خشک و سوزان و زمستانهای آن نسبتاً سرد میباشد.

بر اساس تحیلی آمار ایستگاههای هواشناسی اطراف منطقه، متوسط بارندگی سالانه حدود 5/100 میلیمتر برآورد شده که حداکثر بارندگی در فصل زمستان (دیماه) و حداقل در فصل تابستان به وقوع پیوسته است.

اختلاف درجه حرارت در شبانهروز به ویژه در تابستان بسیار زیاد است. میانگین حداقل درجه حرارت ماهانه از 1 درجه سانتیگراد در دیماه 8/14 درجه سانتیگراد در تیرماه و متوسط حداکثر درجه حرارت ماهانه از 3/9 درجه سانتیگراد در دیماه تا 5/25 درجه سانتیگراد در تیرماه متغیر است. حداقل دمای سالیانه 5/5 و حداکثر دمای سالیانه 23 درجه سانتیگراد برآورد میشود. متوسط رطوبت نسبی منطقه پایین که کمترین آن مربوط به مردادماه (17 درصد) و بیشترین مقدار آن در دیماه (7/49 درصد) میباشد.

منابع آب

با توجه به شرایط آب و هوایی، منطقه حفاظت شده که بافق فاقد رودخانه دائمی بوده و تنها در زمان بارندگیهای شدید، رودخانههای فصل و موقتی پرآب میشوند که پس از مدتی خشک شده و فقط مسیل رودخانه است که باقی میماند.

در این منطقه تعدادی چشمه طبیعی وجود دارد که آب مورد نیاز حیات وحش را تأمین مینمایند که برخی از آنها دائمی بوده و دارای آب شیرین هستند.

علاوه بر این چشمهها، سنگابهای فراوانی که در اثر انحلال آهکی به طور طبیعی تشکیل شده در محدوده ارتفاعات منطقه وجود دارد که در سالهای پرباران در طول سال دارای آب بوده و وجود آنها برای بقای حیات وحش دارای اهمیت بسیاری است. ناگفته نماند که اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد نیز به منظور تکمیل منابع آبی و حفظ حیات وحش و زیستگاهها اقدام به احداث آب انبار در مناطق حساس و بعضاً مرمت چشمهها در بخشهای مختلف نموده که در خشکسالیها نقش بسیار مهمی در بقای حیات وحش منطقه ایفا مینماید.

از جمله چشمهها و منابع آبی و آب انبارهای مهم منطقه میتون به چشمه باراف، چشمه خری، آب موگردی، چشمه ماکو، چشمه گوشین، برونو، سنجدو، رود بیدون، آب انبارهای رجب دانشفر، دشت شیدی، کرینو، سارتو، مش مشو، سنگ قصاب، تبلمه بادی دشت شیطور، چاه نباتو و گزو اشاره نمود.

لازم به ذکر است تنها آبخوان مناسب جهت تأمین آب شرب، آبخوان دشت قطروم میباشد که در جنوب غربی منطقه حفاظت شده کوه بافق قرار دارد. ضمناً عمده چاههای بهرهبرداری و چشمههای موجود در منطقه نیر در قسمت غربی و جنوب غربی منطقه و اطراف روستاهای قطوم و شادکام قرار دارد.

پوشش گیاهی

موقعیت جغرافیایی منطقه و شرایط نسبتاً مساعد محیطی، دامنه تغییرات ارتفاعی حدود 1800 متری، تنوع پستی و بلندی و وجود درههای عمیق، ارتفاعات بلند و دشتهای نسبتاً وسیع؛ رویشگاههای جنگلی و مرتعی متنوعی از انواع رویشهای بخش کوهستانی ایرانی تورانی را به وجود آورده است. با توجه به تنوع عوامل اکولوژیکی حاکم، انواعی از گونههای گیاهی با ویژگیها و فرمهای مختلف شامل درختی و درختچهای، بوتهای بالشتکی، شورپسند، گچدوست، صخرهدوست، شندوست به همراه گونههای مرتعی خوشخوراک و گونهای دارویی در منطقه مشاهده میگردد. لازم به ذکر است مرغوبیت اراضی مرتعی منطقه، چرای دام را به عنوان یکی از تعارضات اصلی منطقه به دنبال داشته است. تاکنون 194 گونه گیاهی در منطقه حفاظت شده کوه بافق شناسایی شده که از این تعداد 24 گونه دارای ارزشهای حفاظتی ویژه هستند که تعداد 22 گونه در فهرست سرخ قرار دارند (Red data book of Iran). دو گونه چنار به خاطر وجود پایه کهنسال و حائز ارزشهای حفاظتی ویژه درختان دیر زیست و گونه ارس به عنوان گونه باارزش از رویشگاههای بازمانده، به لیست افزوده شدهاند؛ در این میان 16 گونه از گونههای بومی (Endemic) میباشند که عبارتند از:

از سایر گونههای گیاهی منطقه میتوان به بنه (پسته وحشی)، قیچ، درمنه، آویشن، خارشتر، بادام کوهی، انجیر کوهی، چوبک، اسکمبیل، گز، اشنان، تاغ و… اشاره نمود. ضمناً ارتفاعات باجگان در داخل منطقه حفاظت شده کوه بافق از معدود رویشگاههای طبیعی ارس در استان محسوب میشود.

به طور کلی رویشگاههای طبیعی منطقه شامل انواعی از تیپهای گیاهی است که مهمترین آنها عبارتند از:

1- تیپ درمنه کوهی     9- تیپ درمنه – شور

2- تیپ درمنه کوهی – بادام کوهی   10- تیپ درمنه – قیچ

3- تیپ درمنه دشتی – بادام کوهی   11- تیپ درمنه – قیچ – وشا

4- تیپ درمنه دشتی – سگ جاز   12- تیپ علف شتر – رمس

5- تیپ درمنه دشتی – سگ جاز – گاوچاقکن 13- تیپ هزار خار – درمنه – قیچ

6- تیپ درمنه دشتی – علف شتر   14- تیپ رمس

7- تیپ درمنه دشتی – رمس   15- تیپ ارس

8- تیپ درمنه دشتی – پرند    16- تیپ ارس – بادام کوهی

جدول گونههای گیاهی بومی منطقه حفاظت شده کوه بافق
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کلاه میرحسن دم عقربی
2 بادام عاجی
3 تنگرس – بادام خارآلود
4 ناز بیابانی
5
6
7
8 کاروانکش
9 هزار خار رگه مرکزی
10 هزار خار کویری
11 عروس سنگ
12 وشا
13 پونه
14 سنگ دندان خاردار
15 شور یزدی
16 شنگ اسب کم گل

حیات وحش و زیستگاهها

جانوران وحشی به عنوان مصرف کنندگان، سلامتی اکوسیستمها را با توجه به روابط پیچیده موجود بین آنها و محیطی که در آن زیست میکنند تضمین مینمایند. از دیگر ارزشهای آنها میراث طبیعی ژن بومی منطقه است که میتواند موضوع مطالعه و بهرهگیری اقتصادی در حال و آینده واقع شود. منطقه حفاظت شده کوه بافق به دلیل وجود ویژگیهای منحصر به فرد، پوشش گیاهی مناسب، وجود ارتفاعات، تپه ماهورها و دشتها و تعارضات اندک در برخی قسمتها، زیستگاه و مأمن مناسبی جهت زندگی انواع مختلفی از گونههای جانوری میباشد. سیمای عمومی منطقه حفاظت شده کوه بافق از نظر زیستگاهی شامل مجموعه ارتفاعاتی است که تأمین کننده نیازهای حیاتی گونههای کوهزی به ویژه کل و بز، پلنگ، کبک و …. میباشد. همچنین درههای عمیق به همراه دامنههای ملایم، زیستگاه مناسبی را برای قوچ و میش و گونه ارزشمند و در معرض خطر انقراض یوزپلنگ آسیایی فراهم نموده است. یکپارچگی ارتفاعات و دارا بودن سنگابهای متعدد و تعدادی چشمه به همراه پوشش گیاهی نسبتاً مناسب، شرایط را برای زیست گونههای حیات وحش مطلوب ساخته است.

اگرچه در برخی از بخشهای منطقه (خارج از محدوده امن) چرای دام از تعارضات عمده زیستگاهها محسوب شده لیکن در ارتفاعات و بالاخص محدوده امن، دست نخوردگی زیستگاه و نبود تعارضات از ویژگیهای عمده و ارزشمند این منطقه به شمار میآید. شایان ذکر است همین دست نخوردگی و نیز
شکلگیری جمعیت نسبتاً مناسبی از فونها موجب افزایش مطلوبیت جمعیت یوزپلنگ در منطقه شده به گونهای که تاکنون عکس و فیلمهای متعددی از این گونه ارزشمند تهیه شده است. متأسفانه در خصوص جوندگان، خزندگان و زیستگاههای آنها در منطقه حفاظت شده کوه بافق اطلاعات ناچیزی در دسترس است اما دو گونه کبک و تیهو از جمله پرندگان غالب در این عرصه محسوب شده و زیستگاههای منطقه به دلیل دارا بودن تعدادی چشمه، شرایط توپوگرافی، پوشش گیاهی و… برای حیات این دو گونه ارزشمند مطلوب
میباشند. اضافه مینماید حاشیه شرقی و غربی ارتفاعات کوه بافق به دو دشت به نامهای دشت شیطور و دشت جبیری منتهی میشوند که دشت شیطور به لحاظ پوشش گیاهی غنی مورد استفاده دامداران مجاز قرار میگیرد اما دشت جبیری پوشش گیاهی ضعیفتری داشته و تعداد اندکی جبیر در آن زیست مینماید، همچنین پرندگان بیابانی نظیر زاغ بور، باقرقره و گاهاً هوبره در این منطقه یافت میشوند. تاکنون در منطقه حفاظت شده کوه بافق 20 گونه پستاندار، 44 گونه پرنده و 16 گونه خزنده شناسایی شدهاند.

پستانداران

در منطقه حفاظت شده کوه بافق 20 گونه پستاندار شناسایی شده که به 6 راسه و 8 خانواده تعلق دارند. از این تعداد، 12 گونه به عنوان اولویتهای حفاظتی در ایران و جهان معرفی شدهاند.

زیستگاه پستانداران در منطقه حفاظت شده کوه بافق شامل کوهستانی صخرهای، تپه ماهور و کوهپایه دشتی، بیابانی و… میباشند که از مهمترین و شاخصترین پستانداران تیپ کوهستانی منطقه کل و بز و پلنگ، زیستگاه تپه ماهوری – کوهپایهای قوچ و میش و یوزپلنگ، زیستگاه دشتی و بیابانی جبیر، کاراکال، روباه معمولی، گرگ و شغال را میتوان نام برد. از دیگر گونههای پستاندار منطقه میتوان به کفتار، خرگوش، تشی، خارپشت ایرانی، جرد ایرانی، پامسواکی بزرگ، ول حفار، دوپای کوچک، جربیل اشاره کرد.

جدول پستانداران شناسایی شده منطقه حفاظت شده کوه بافق
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کل و بز
2 قوچ و میش
3 جبیر
4 گرگ
5 شغال
6 روباه معمولی
7 شاه روباه
8 یوزپلنگ
9 پلنگ
10 کاراکال
11 کفتار
12 خرگوش
13 تشی
14 خارپشت ایرانی
15 جرد ایرانی
16 موش خانگی
17 دوپای کوچک
18 ول حفار افغانی
19 جربیل هندی
20 پامسواکی بزرگ

پرندگان

در منطقه حفاظت شده کوه بافق مجموعاً 44 گونه پرنده شناسایی گردیده که از 22 خانوادهاند. پرندگان حمایت شده در سطح ملی و بینالمللی این ناحیه 12 گونه هستند. منطقه تعدادی از پرندگان مهم و قابل شکار و شکارچی را در خود جای داده است که تعدادی از آنها در طول سال به صورت بومی در این ناحیه زیست مینمایند و تعدادی نیز به صورت مهاجر مدتی از سال را در منطقه به سر میبرند.

هوبره، سارگپه پابلند، عقابها، دال و دلیجه از پرندگان ارزشمندی هستند که در این زیستگاه دیده
میشوند. گونه زاغ بور نیز در این زیستگاه پراکنش دارد. از مهمترین و باارزشترین پرندگان زیستگاههای تپه ماهور و کوهستانی پرندگان خانواده باز، عقاب و لاشخور و خانواده شاهینها هستند. از دیگر پرندگان مهم منطقه حفاظت شده کوه بافق میتوان به کبک، تیهو، شاه بوف، جغد کوچک، زاغ نوک سرخ، کوکر شکم سیاه، زنبورخوار معمولی، هدهد، کلاغ ابلق، دم جنبانک ابلق، چکاوک کاکلی، کمرکولی بزرگ و… اشاره کرد.

 

جدول پرندگان شناسایی شده در منطقه حفاظت شده کوه بافق
ردیف نام فارسی نام علمی
1 عقاب دو برادر
2 عقاب طلایی
3 عقاب شاهی
4 سارگپه پابلند
5 دال
6 قرقی
7 عقاب دشتی
8 بالابان
9 دلیجه
10 کبک
11 تیهو
12 هوبره
13 کوکر شکم سیاه
14 کبوتر چاهی
15 شاه بوف
16 جغد کوچک
17 سبز قبا
18 زنبور خوار معمولی
19 هدهد
20 زاغی
21 کلاغ ابلق
22 زاغ بور
23 زاغ نوک سرخ
24 غراب
25 زاغ نوک زرد
26 چکاوک هدهدی
27 چکاوک کاکلی
28 چکاوک سنگلاخ
29 چلچله
30 دم جنبانک ابلق
31 بلبل خرما
32 دم چتری
33 چکچک دشتی
34 چکچک سرسیاه
35 توکای سیاه
36 توکای یاغی
37 دم سرخ معمولی
38 گنجشک معمولی
39 گنجشک سینه سیاه
40 سار
41 سهره جنگلی
42 سسک جنبان
43 کمر کولی بزرگ
44 سنگ چشم خاکستری کوچک

خزندگان

در منطقه حفاظت شده کوه بافق 16 گونه از خزندگان شناسایی شدهاند که شامل 1 گونه لاکپشت، 9 گونه از مارمولکها و 6 گونه از مارها میباشند که از این تعداد یک گونه لاکپشت مهمیزدار و یک گونه بزمجه بیابانی در اولویت حفاظتی قرار دارند.

مارهای شناسایی شده در منطقه به 2 خانواده تعلق دارند که 3 گونه مار جعفری، مار شاخدار و کک مار سمی و خطرناک، گونه تیرمار از مارهای نیمه سمی و شترمار شیرازی از مارهای غیرسمی منطقه هستند که زیستگاه تعدادی از آنها مناطق کوهستانی و تعدادی مناطق دشتی استپی میباشد.

تعدادی از گونههای خزندگان واقع در منطقه حفاظت شده کوه بافق به شرح ذیل میباشند:

آگامای استپی Trapelus agilis
جکوی دم پخ بدریاگا Teratoscincus bedriagai
ارمیاس ایرانی Eremias persica
آگامای صخره زی فلس درشت Laudakia nupta
سوسمار بیابانی دم دراز ایرانی Mesalina watsonana
لاکپشت مهمیزدار شرقی Testudo graeca zarudnyi

قابلیتها و چشم اندازهای منطقه

یکی از پارامترهایی که بر ارزش مناطق حفاظت شده میافزاید وجود چشماندازهای طبیعی با ارزش در منطقه جهت طبیعتگردی و تفرج گسترده میباشد که این پدیده در جلب اکوتوریسم بسیار مؤثر خواهد بود.

منطقه حفاظت شده کوه بافق با وجود اینکه در منطقه خشک و کویری استان یزد قرار دارد دارای چشماندازهای زیبای کوهستانی و تپه ماهوری نظیز صخرههای بلند و پرشیب مشرف بر درههای پیچیده و عمیق میباشد. علاوه بر آن طیف ارتفاعی گسترده منطقه و وجود چشمههای متعدد زمینه شکلگیری تفرجگاههای نسبتاً ییلاقی را در منطقه موجب شده که مورد استقبال گردشگران محلی قرار گرفته است.

به طور کلی قابلیتها و چشماندازهای منطقه حفاظت شده کوه بافق را میتوان به صورت ذیل خلاصه نمود:

… بکر و دست نخورده بودن زیستگاههای تحت حفاظت و توان بالای منطقه جهت استفادههای تحقیقاتی، پژوهشی.

… زیستگاه شاخص یوزپلنگ آسیایی به عنوان گونه در خطر انقراض و بعضی گربهسانان ارزشمند دیگر نظیر گربه پالاس، کاراکال و…

… وجود زیستگاههای پرندگان نادر و کمیابی همچون هوبره و زاغ بور.

… وجود جامعه جنگلی ارس در ارتفاعات باجگان به عنوان یک ذخیرهگاه جنگلی.

… وجود سرو کهنسال شادکام و چنار کهنسال باجگان در منطقه.

… وجود زیستگاههای مناسب برای انواع جانوران وحشی به لحاظ امنیت خاص حاکم بر منطقه

… محدود بودن تعارضات انسانی.

منابع و مآخذ

ضیائی، ه. 1387. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. سازمان حفاظت محیط زیست. تهران.

منصوری، ج. 1387. راهنمای صحرایی پرندگان ایران. انتشارات کتاب فرزانه. تهران.

لطیفی، م. 1379. مارهای ایران. سازمان حفاظت محیط زست. تهران.

مهندسین مشاور جامع ایران. 1387. مطالعات طرح جامع مدیریت منطقه حفاظت شده کوه بافق (جلدهای 1 تا 9). تهران.

پژوهشکده مناطق خشک و بیابانی دانشگاه یزد. 1386. گزارش نهایی طرح تهیه بانک اطلاعات رقومی و توصیفی مستثنیات منطقه حفاظت شده کوه بافق. یزد.

اطلس سیمای طبیعی استان یزد. 1387. انتشارات نقش مانا. اصفهان.

رجبیزاده، م و همکاران. 1388. بررسی اجمالی خزندگان شاخص استان یزد.

 

پناهگاه حیات وحش نایبندان

مقدمه

حفظ محیط زیست و منابع طبیعی یکی از مهمترین دغدغههای عصر حاضر بوده و حفاظت از آن، در قالب شکلگیری مناطق حفاظت شده نتیجه مطالعات و برنامهریزیهای زیست محیطی در طی قرن حاضر بوده است. پناهگاههای حیات وحش مناطقی هستند متشکل از انواع زیستگاههای نمونه که برای حمایت از جمعیتها و گونههای حیات وحش با هدف حفظ، حراست، ترمیم، بهبود حیات وحش بومی و زیستگاه آنها و افزایش سطح کمی و کیفی تا حد مطلوب و همچنین اصلاح پوشش گیاهی، حیات جانوری یا اراضی به طوری که ادامه حیات ممکن گشته و بازسازی گونههای گیاهی و جانوری میسر شود، تحت مدیریت قرار میگیرند. تنوع، پراکنش و فراوانی حیات وحش هر منطقه وابسته به تنوع و تراکم پوشش گیاهی آن منطقه است. کلیه ارزشهای زیباشناختی و جلوههای تفرجگاهی آن در ارتباط تنگاتنگ با پوشش طبیعی میباشد، ضمن اینکه مصداق بارز حفاظت از منابع ژنتیکی در هر منطقه، همتراز با گونههای جانوری، گونههای گیاهی موجود در آن منطقه میباشد. از اینرو پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس واقع در مناطق خشک ایران در سال 1374 مورد توجه سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت. بخش عمدة این منطقه را سیمای دشتی تشکیل میدهد که در نزدیکی تیپ کوهستان قرار دارد.

مجموعه مورد بحث به عنوان شناسنامه پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس، با هدف معرفی کوتاه این منطقه زیستی و افزایش اطلاعات و آگاهی هموطنان عزیز نسبت به محیط زیست این خطه همچنین به وجود آوردن زمینههای همکاری در راستای حفاظت و تقویت این میراث طبیعی و ارزشمند را فراهم آورده تا بسترهای لازم جهت شناخت بهتر از مجموعه ویژگیهای منطقه را ایجاد و از طریق معرفی آنها به عام و خاص، پشتوانه حمایتی مطمئنی جهت ترویج و تثبیت ارزشهای حفاظتی آن فراهم آید.

تاریخچه

پناهگاه حیات وحش نایبندان با هدف حمایت از گونههای جانوری کمیاب مانند جبیر، یوزپلنگ و… از تاریخ 1/9/74 تا 1/9/79 به مدت پنج سال به عنوان منطقه شکار ممنوع انتخاب شد. نهایتاً در سایه تلاش مأمورین محیط زیست و احیاء حیات وحش منطقه در سال 1380 مساحتی بالغ بر 1422542 هکتار از این عرصه به پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس ارتقاء سطح یافت.

پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس زیستگاههای دشتی، تپه ماهوری، کوهستانی را در خود جای داده و دارای شورهزارهای وسیع میباشد. دامنه ارتفاعی این منطقه از 690 تا 3009 متر از سطح دریا متغیر است.

مهمترین ویژگیهای این پناهگاه وجود یکی از مهمترین زیستگاههای یوزپلنگ آسیایی در این منطقه است. وجود زیستگاههای متنوع و کاروانسراهای قدیمی نیز زمینه فعالیت علمی و گردشگری در این پناهگاه را فراهم نموده است.

موقعیت جغرافیایی

پناهگاه حیات وحش نایبندان در جنوب و جنوب غرب طبس واقع شده است. فاصله پناهگاه با مرکز استان حدود 200 کیلومتر و فاصله تا شهر طبس حدود 40 کیلومتر میباشد. مسیرهای دسترسی آن شامل جاده اصلی یزد – طبس و نیز جاده اصلی طبس – راور میباشد که هر دو جاده به عنوان بخشی از مرز منطقه نیز محسوب میگردند.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! نقشه ص 5 پناهگاه حیات وحش نایبندان!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

سیمای طبیعی

پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس، بیابانی با چشماندازهای وسیع و زیبا، واجد ارزشهای گردشگری طبیعی است. وجود دقهای وسیع و اراضی تپه ماهوری، ماسه بادی و شورهزارهای گسترده از جلوههای موجود در پناهگاه است. علاوه بر آن وجود رویشگاههای جنگلی طبیعی و نسبتاً گسترده تاغ در پیرامون این بیابانها و تپه ماهورهای ماسهای در بخشهای شرقی و مرکزی منطقه از عمدهترین چشماندازهای زیبای منطقه محسوب میشود. اگرچه اکوسیستم خشک پناهگاه حیات وحش نایبندان به دلیل وجود برخی موانع طبیعی، شرایط لازم را برای فعالیتهای کشاورزی ندارد، ولی امکان رشد و گسترش پارهای از جوامع گیاهی و امکان زیست بسیاری از گونههای جانوری را فراهم آورده است.

در محدودههای دشتی پناهگاه چندین آبراهه از ارتفاعات شرقی و شمالی آن به سمت دشتها جریان دارد که تنها منبع آب سطحی موقت آن به شمار میرود. نظر به میکروکلیمای منطقه و اختلاف ارتفاعات موجود در پناهگاه حیات وحش نایبندان سه نوع زیستگاه حیات وحش به شرح ذیل میتوان تفکیک نمود:

الف) زیستگاه کوهستانی

ب) زیستگاه تپه ماهوری

ج) زیستگاه دشتی

زمینشناسی و خاکشناسی

منطقه طبس و نایبندان از دیدگاه تقسیمات زمینشناسی ایران بخشی از زون ایران مرکزی را تشکیل میدهد. آثار حرکت کوهزایی و تکتونیکی مختلف در اغلب بخشهای این منطقه دیده میشود. دگر شیبی زاویهای و فرسایش، گسل، چینخوردگی و فعالیتهای ولکانیکی جلوههایی از حرکت کوهزایی و فعالیتهای تکتونیکی بوده و در بخش مختلف منطقه مورد مطالعه قابل مشاهده است. نتیجه فرسایش، شکلگیری اشکال مختلف فرسایشی و تشکیل نهشتههای جوان کواترنر است.

به طور کلی از نظر خاکشناسی خاکهای منطقه مورد مطالعه در رده (Aridi soils) طبقهبندی شدهاند. در این رده، خاکهای مناطق خشک قرار میگیرند که علاوه بر افق سطحی (Ochric epipedon) یک یا چند افق شناسایی دیگر را از قبیل (Salic-Gypsic-Calcic) دارا میباشد. سه گروه عمده خاکهای Cypsiorthids ، Calciorthids و Salorthids در منطقه مشاهده شدهاند.

اقلیم

منطقه دشت طبس به طور کلی تحت تأثیر جریانهای مدیترانهای قرار دارد و به طور معمول ابرهای بارانزا پس از طی مسافت طولانی و از دست دادن بار رطوبتی، موجب بارشهای اندک و ضعیف در منطقه میشود.

متوسط د رجه حرارت سالیانه در ایستگاه طبس طی آمار سالهای فوق 1/22 درجه سانتیگراد، متوسط دمای گرمترین ماه سال (تیرماه) 7/35 و متوسط دمای سردترین ماه سال (دی ماه) 2/8 درجه سانتیگراد میباشد. بر اساس روش دومارتن، منطقه طبس با ضریب خشکی 7/2 در محدوده مناطق فراخشک قرار میگیرد.

در اقلیمهای بیابانی مانند طبس روها در اثر تابش خورشید درجه حرارت به سرعت بالا رفته و شبها به علت صاف بودن آسمان و تشعشع زیاد، هوا به سرعت سرد میشود و اختلاف شدید درجه حرارت را سبب میشود.

در تابستانها آب چشمهها بسیار کم و در خشکسالیها به کلی میخشکد که در همین راستا و به منطور تأمین آب حیات وحش در فصول گرم سال، اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد تعدادی آب انبار احداث نموده است. از جمله چشمهها و مزارع کوچک عبارتند از: آبنار، آب بنه، آبرضا، چکاب، پیر مراد، قلعه کاه، …

پوشش گیاهی

پناهگاه حیات وحش نایبندان در ناحیه رویشی ایران و تورانی واقع شده است. با توجه به رطوبت کم، فقدان منابع آبی و تبخیر زیاد، اجتماعات نباتی خشکیپسند در طیف گستردهای از هالوفیتها، ژیپسوفیتها و ماموفیتها در منطقه حضور دارند.

به طول کلی تاکنون 177 گونه گیاهی در پناهگاه شناسایی شده که نام 26 گونه از آنها در فهرست سرخ (Red list) مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع آمده است و تنها 5 گونه از این دسته آندمیک نمیباشد. نام تعدادی از گونههای گیاهی که از ارزش حفاظتی بالایی برخوردار میباشد عبارتند از:

1- چوبک تماشایی Acanthophyllum bracteatum (Girard) Boiss
2- کلاه میرحسن خار سفید Acontholimon leucacanthum (joud & spoch)
3- کلاه میرحسن دم عقربی Acantholimon scorpius
4- بادام عاجی – بادام خاکستری Amygdalus eburnean spach
5- گون درختچهای Astragalus (Ammodendron) squarrosus Bge
6- زیره کرمانی – زیره سیاه Bunium persicum (Boiss)
Carex physodes

تیپهای گیاهی که در محدوده پناهگاه حیات وحش نایبندان شناسایی شدهاند به شرح ذیل قابل ذکر است:

الف) تیپ درمنه.     ط) تیپ رمس.

ب) تیپ درمنه – قیچ.    ی) تیپ رمس – درمنه.

ج) تیپ درمنه – بادام کوهی.   ک) تیپ رمس – سیاه تاغ.

د) تیپ درمنه – اسکنبیل.    ل) تیپ اشنان.

ه) تیپ درمنه – کیدون.    م) تیپ گز.

و) تیپ درمنه – کروج.    ن) تیپ تاغ.

ز) تیپ قیچ.      س) تیپ اشنان – سیاه تاغ.

ح) تیپ پرند.      ع) عرصههای بدون پوشش.

حیات وحش و زیستگاهها

امروزه حفاظت از جانوران وحشی و اعمال مدیریت مناسب بر آنها با توجه به تهدیدی که به زیستگاههای آنها اعمال میگردد. به عنوان یک ضرورت حیاتی مطرح است. بنابراین مهمترین شرط حفاظت حیات وحش مناسب بودن زیستگاه است. بدین ترتیب که شرایط و امکانات لازم برای تغذیه، استراحت، احساس امنیت، جفتگیری، پرورش نوزادان و… برای آنها فراهم باشد.

اگرچه تنوع حیات وحش در پناهگاه حیات وحش نایبندان به اقتضای ماهیت طبیعی و شرایط اکوژیک منطقه زیاد نیست لیکن گستردگی و وسعت پناهگاه، تعارضات اندک و وابستگی ناچیر جوامع انسانی به منابع طبیعی منطقه شرایط طبیعی و نسبتاً بکری را برای زیست گونههای بومی و ارزشمند پناهگاه فراهم آورده است. جمعیتهای نسبتاً مناسبی از قوچ و میش در تپه ماهورها تا امنه ارتفاعات نایبند وجود دارند و به همراه جمعیت کم تراکم جبیر در زیستگاههای دشتی و تپه ماهورها طعمههای مناسبی را برای معدود بازماندههای یوزپلنگ آسیایی فراهم ساخته است کل و بز، سلطان صخرهها و ارتفاعات پناهگاه به ویژه قله نایبند محسوب میشود و شواهدی نیز دال بر زیست پلنگ در این ارتفاعات به دست آمده است.

پستانداران

در زیستگاههای مختلف پناهگاه حیات وحش نایبندان، گونههای متعددی از راسته حشرهخواران، جوندگان، گوشتخواران، خرگوشیان، زوج سمان و خفاشها زیست میکنند.

یوزپلنگ آسیایی از گونههای برجسته پناهگاه حیات وحش نایبندان محسوب میشود. دامنه انتشار این گونه عمدتاً در بخشهای تپه ماهوری، نیمه کوهستانی، مناطق نیمه بیابانی و بیابانی میباشد.

به طور کلی تنوع پستانداران در پناهگاه حیات وحش نسبتاً مطلوب و 5 گونه به عنوان گونههای آسیبپذیر از سوی IUCN معرفی شدهاند. پستانداران شناسایی منطقه به 4 راسته و 7 خانواده تعلق دارند که در جدول زیر اطلاعات مختصری از آنها ارائه شده است.

پستانداران حیات وحش نایبندان
ردیف نام فارسی نام علمی
1 بز کوهی
2 قوچ و میش
3 جبیر
4 شغال
5 روباه شنی
6 شاه روباه (روباه افغانی)
7 خارپشت ایرانی
8 تشی
9 خرگوش
10 پامسواکی بزرگ
11 کفتار
12 کاراکال
13 گربه شنی
14 یوزپلنگ
15 روباه معمولی

پرندگان

بخشی از پرندگان استان شامل گونههای زیستگاهههای بیابانی و نیمه بیابانی هستند که با تراکم نسبتاً پایینی در مناطق کویری شهرستان طبس (پناهگاه حیات وحش نایبندان) گستردهاند که تعدادی از این پرندگان در طول سال به صورت بومی در این منطقه زیست مینماید و تعدادی نیز به صورت مهاجر مدتی از سال را در این ناحیه به سر میبرند. پرندگان بومی، زیبا و ارزشمند پناهگاه حیات وحش نایبندان نظیر هوبره، باقرقره شکم سیاه، باقرقره گندمی، کبک، تیهو و چکاوکها در کنار طیف وسیعی از پرندگان شکاری نظیر دلیجه، سنقر، سارگپه، عقاب طلایی، بحری و… جلوههای دیگری از تنوع زیستی عرصه را به تصویر کشیدهاند.

12 گونه پرندگان شناسایی شده منطقه در معرض تهدید و یا کمیاب هستند. ناگفته نماند تعداد قابل توجهی از گونههای راسته گنجشگ سانان هم در این پناهگاه شناسایی شده است.

در جدول ذیل مهمترین پرندگان پناهگاه حیات وحش نایبندان آمده است.

مهمترین پرندگان حیات وحش نایبندان
ردیف نام فارسی نام علمی
1 عقاب دو برادر
2 عقاب شاهی
3 سارگپه پابلند
4 دال
5 کرکس کوچک
6 عقاب طلایی
7 بالابان
8 لاچین
9 شاهین
10 دلیجه
11 کشیم کوچک
12 حواصیل خاکستری
13 حواصیل ارغوانی
14 غاز خاکستری
15 اردک سرسبز
16 کبک
17 تیهو
18 هوبره
19 چنگر
20 چوب پا
21 خروس کولی
22 کوکر شکم سیاه
23 کوکر گندمی
24 کبوتر شاهی
25 شاه بوف
26 جغد کوچک
27 سبز قبا
28 زنبور خور معمولی
29 هدهد
30 زاغی
31 زاغ نوک سرخ
32 زاغ بور
33 کلاغ ابلق
34 سنگ چشم خاکستری

خزندگان

گونههای متعددی از خزندگان در زیستگاههای متنوع پناهگاه حیات وحش نایبندان زیست میکنند اما شناسایی دقیقی از آنها به عمل نیامده است، لیکن مشاهدات محیط بانان و کارشناسان بازدید کننده حاکی از بالا بودن پتانسیل زیستی خزندگان منطقه میباشد.

شرایط اکولوژیک منطقه و دست نخوردگی زیستگاهها موجب ایجاد شرایط مطلوب جهت زیستن خزندگان ارزشمند بیابانی در این عرصه شده است. در مورد خزندگان پناهگاه حیات وحش نایبندان هم اطلاعات مستند اندکی جمعآوری شده است. از مهمترین گونههای شناسایی شده میتوان مارشتری، شتر مار شیرازی، مار قیطانی، مار خالدار، مار جعفری، جکوی دم پخ گایزرلینگ، آگامای استپی، آگامای چابک و آگامای سر وزغی دم سیاه را نام برد.

برخی از مهمترین خزندگان عبارتند از:

آگامای سر وزغی خاکستری Phrynocephlus scutellatus
آگامای سر وزغی دم سیاه Phrynocephlus maculates
آگامای استپی، آگامای چابک Trapelus agilis
جکوی دم پخ گایزرلینگ Teratoscincus keyserlingii
ارمیاس سیستانی Eremias fasciata
سوسمار بیانانی دم دراز ایرانی Mesalina watsonanama
بزمجه بیابانی خاکستری Varanus griseus caspius
شتر مار شیرازی Spalerosophis diadema
مار خالدار Platyceps karelini karelini
مار جعفری Echiscarinatus sochureki
مار شاخدار Pseudocerastes persicus
لاکپشت مهمیزدار Testudo graeca zarudnyi

در مورد جوندگان و خفاشها نایبندان اطلاعات ناچیزی در دست است ولی قطعاً ناشناختههای ارزشمندی در این پناهگاه وجود دارند که امیدواریم آیندگان در شناخت این مواهب خدادادی همت گمارند.

قابلیتهای گردشگری

در زمینه قابلیتهای گردشگری پناهگاه حیات وحش نایبندان میتوان به وجود زیستگاههای متنوع، تنوع زیستی و کاروانسراهای قدیمی (کاروانسرای حوض قربان (خان)) در مسیر راه ابریشم اشاره نمود که میتواند به نحو مؤثری زمینه فعالیت علمی گردشگری در این پناهگاه را فراهم نماید. در اینجا فقط چند نمونه از مکانها و ابنیههای تاریخی واقع در پناهگاه مختصراً توضیح داده میشوند.

سرزمین سیاه و چشمههای آب سرد و گرم دیگ رستم

زمینی که واقعاً سنگباران شده است. در این سرزمین سنگهای سیاهی در سطح زمین پراکنده شدهاند. جنس سنگها بازالت از مواد آتشفشانی درونی است. البته نه آتشفشانی با دهانه معلوم و مشخص، بلک این سنگها به علت جابجایی گسل نایبند در اواخر دوران دوم زمینشناسی به فضا پرتاب و در سطح وسیعی از زمین پراکنده شدهاند.

در کنار این سنگها دقی وجود دارد به نام دق سرد و گرم و دو چشمة آب سرد و گرم در کنار دق که آب سرد آن به طور معمول جاری و آب گرم از زمین میجوشد و احتمالاً دهانة فوران سنگهای مذکور همین کویر سرد و گرم باشد.

قلعه مک شور

برج چهار گوشة زیبایی است که بر اساس اصول صحیح معماری قدیم از پایین به بالا جمع شده است. نورگیرهای ساختمان طوری معماری گردیده که نور را شکسته و به وسط اتاقها منتقل میکند ولی گلوله نمیتواند از این نورگیرها وارد شود. مکان برج داخل پناهگاه حیات وحش نایبندان و در 15 کیلومتری شمال نایبندان واقع گردیده و قبلاً مسیر کاروانیان کرمان – مشهد بوده است.

کاروانسرای حوض قربان

از نامش پیداست که نخست قربان حوضی ساخته و بعد از آن کاروانسرایی بنا گردیده است. البته این لازمه ساخت و سازهای بیابانی قدیم به جهت تأمین آب بوده است. مصالحش از آجر و ساروج است و یک سالن با ایوانهای آجری و مالبندهای سنگی دارد. جدا از کاروانسرا برج دیدهبانی برایش ساختهاند که میتوانستهاند در مواقع ضروری از خود دفاع نمایند. آب حوض بزرگ و آب انبارهای کوچکتر قبل از آن از رودخانه فصلی کنارش که آبراه آن با ساخت دیواره اختصاصی سنگی جدا میگشته تأمین میگردید. این کاروانسرا در حد جنوبی منطقه امن پناهگاه حیات وحش نایبندان قرار دارد.

رباط چهل پایه

این مکان که به رباط شاه عباسی نیز شهرت دارد در جنوبیترین بخش پناهگاه واقع گردیده است. رباطی نسبتاً بزرگ و در درههای عمیق در مسیر راه قدیم راور – مشهد ساخته شده است.

 

 

منابع و مآخذ

سرهنگزاده، ج. 1385. طرح ساماندهی مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی پناهگاه حیات وحش نایبندان). دانشگاه یزد – دانشکده منابع طبیعی و کویرشناسی.

اداره کل میراث فرهنگی. صنایع دستی و گردشگری استان یزد. راهنمای گردشگری طبس. نماینده میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان طبس.

پژوهشکده علوم گیاهی. دانشگاه فردوسی مشهد 1385. معرفی سیمای پوشش گیاهی و جمعآوری نمونههای گیاهی پناهگاه حیات وحش نایبندان.

نجفی، ب. 1381. یادمانهای تاریخی، طبیعی پناهگاه نایبندان طبس. گزارش داخلی اداره کل حفاظت محیط زست استان یزد.

شرکت آذر آمایش سبز. 1388. گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی طرح معدن زغال سنگ نایبند 2 و 3.

 

پناهگاه حیات وحش دره انجیر

مقدمه

با وجود ادامه تخریب و تأثیر منفی بشر بر طبیعت و محیط زیست خود، انتخاب و حفاظت از مناطقی به عنوان نمونههایی از زیست بومهای منحصر به فرد هر اقلیم برای نسلهای آینده امری ضروری مینماید. از اینرو در سطح جهان زیستگاههایی را با عناوین مختلف و در ردههای متفاوت مورد حفاظت قرار میدهند.

بهرهبرداری غیراصولی و بیرویه از طبیعت و تخریب زیستگاهها موجبات نابودی پوشش گیاهی را فراهم آورده و متعاقب آن پایداری زیست بومها و در نتیجه همه منابع حیاتی در آینده با دشواریهای زیادی روبروست. اخیراً این روند ویرانگری، شتاب و فزونی یافته و موجب کاهش حیات وحش حتی در بعضی مناطق حفاظت شده گردیده و برخی از گونههای نادر و با ارزش را در معرض خطر تهدید و انقراض قرار داده است. پناهگاه حیات وحش دره انجیر به عنوان نمونهای منحصر به فرد از مناطق تحت حفاظت اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد میباشد که با داشتن زیستگاههای مناسب و اشکال مختلف توپوگرافی مأمن مناسب را برای بسیاری از گونههای حیات وحش علفخوار نظیر قوچ و میش، کل و بز و جبیر فراهم نموده و متعاقب آن این زیستگاهها به عنوان یکی از زیستگاههای ارزشمند یوزپلنگ درآمده است. مجموعه پیش رو گوشهای از ارزشهای اکولوژیکی و عناصر زیستی پناهگاه حیات وحش درهانجیر را با اهداف آموزشی به تصویر کشیده است. امید است که با آگاهی از ارزشهای متعدد این منطقه بتوانیم گاهی هر چند کوچک در راستای حفاظت از تنوع زیستی برداریم.

تاریخچه

منطقه دره انجیر – نی باز به دلیل دارا بودن ارزشهای مختلف محیط زیستی و به منظور حفظ و حراست از حیات وحش، پوشش گیاهی و تأمین امنیت برای بقا و ازدیاد جمعیتهای جانوری و… از سال 1367 با عنوان منطقه شکار ممنوع دره انجیر، آریز، باجگان و با وسعتی در حدود 700000 هکتار در محدوده شهرستانهای اردکان و بافق آگهی رسمی شد. در سال 1375 بخشهایی از منطقه که از قابلیتهای بالایی برخوردار بود به عنوان منطقه حفاظت شده کوه بافق واقع در حوزه استحفاظی شهرستان بافق به تصویب شورای عالی حفاظت محیط زیست رسید و مابقی عرصه، حسب قابلیتهای اکولوژیکی با حذف و الحاق بخشهایی از مناطق اطراف در تاریخ 21/3/81 با وسعت 175302 هکتار ارتقاء سطح یافت و به عنوان پناهگاه حیات وحش درهانجیر در زمره مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت.

موقعیت جغرافیایی

پناهگاه حیات وحش درهانجیر از نظر تقسیمات کشوری در استان یزد، در محدوده استحفاظی شهرستان اردکان و در فاصله 25 کیلومتری شرق مرکز بخش خرانق واقع شده است. مساحت آن 175302 هکتار بوده و در مختصات ²51¢48°54 تا ²49¢32°55 طول شرقی و ²50¢10°32 تا ²58¢36°32 عرض شمالی قرار دارد. مهمترین مسیر جهت دسترسی به پناهگاه جاده اصلی یزد – طبس و جاده اختصاصی چادرملو – ساغند و خرانق میباشد. به دلیل عدم وجود مزارع و روستا در این منطقه راههای خاکی زیادی در داخل منطقه وجود ندارد. در قسمت جنوبی منطقه، خط آهن چادرملو قرار گرفته است.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! نقشه ص 5 پناهگاه حیات وحش درهانجیر !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

سیمای طبیعی

به طور کلی میتوان گفت پناهگاه حیات وحش درهانجیر از نظر ژئومورفولوژیکی در برگیرنده واحدهای کوهستان، تپه ماهور و نهشتههای آبرفتی است و دامنههای واحد کوهستان و تپه ماهورها تماماً از نوع دامنههای نامنظم هستند. ارتفاعات عمده منطقه شامل کوه درهانجیر، کوه چاه جوله، کوه آدهرو (آدیرو)، کوه ساغند و کوه سبوسی میباشد. دامنه تغییرات ارتفاعی 1460 متر است که کمترین ارتفاع 830 متر مربوط به کویر ا… قلی و بیشترین ارتفاع 2293 متر مربوط به قله کوه چاه جوله (بوزوآ) میباشد. دشتها و نواحی پست تقریباً در تمام منطقه پراکندهاند.

در یک نگاه کلی پناهگاه حیات وحش دره انجیر شامل سه لکه ارتفاعی نسبتاً مجزاست که توسط دشتهایی با پوشش گیاهی نسبتاً ضعیف به هم متصل شدهاند. مجموعه ارتفاعات درهانجیر و چاه جوله دارای پیچیدگیهای زیاد، ردههای متعدد و پناهگاههای امن برای بسیاری از گونههای حیات وحش میباشد. ارتفاعات چاه جوله به لحاظ پتانسیل رویشی از وضعیت بهتری برخوردار میباشد. ارتفاعات نی باز دارای پیچیدگیهای کمتر و در امتداد جاده یزد – طبس از محدوده کج لنگی شروع و تا روستای ساغند ادامه مییابد.

به جز مجمتع صنعتی و معدنی چادرملو، در محدودههای کوهستانی اشکال مختلف حضور انسان ناچیز و مزرعه و سکونتگاه خاصی در منطقه دیده نمیشود. لیکن در زیستگاههای دشتی عبور جاده آسفالته یزد – طبس و نیز جاده اختصاصی و خط آهن چادرملو تا حدودی رفت و آمد انسان در منطقه را موجب شده و خواه ناخواه بر سیمای طبیعی و ارزشهای اکولوژیک این زیستگاه تأثیر منفی گذاشته است.

زمینشناسی و خاکشناسی منطقه

پناهگاه حیات وحش درهانجیر از لحاظ زمینشناسی در زون ایران مرکزی قرار میگیرد و اختصاصات زمینشناسی، سنگشناسی و تکتونیکی منطقه کاملاً از اختصاصات این زون تبعیت مینماید. مهمترین واحدهای چینهای موجود در مناطق مجاور، شامل مجموعه پشت بادام، مجموعه چاپدونی، مجموعه بنه شورو، سازند تاشک، سری ریزو، سازند شمشک و واحدهای آذرین و رسوبی دیگر میباشد. این منطقه از نظر ژئومورفولوژیکی در برگیرنده واحدهای کوهستان، تپه ماهور و نهشتههای آبرفتی است که به تیپها و رخسارههای متعددی تقسیم میشوند. اشکال متداول فرسایش در منطقه شامل فرسایش بادی – شیاری – کف بستر میباشد.

از نظر خاکشناسی در پناهگاه حیات وحش درهانجیر 6 تیپ اصلی شامل کوهها، تپهها، فلاتها و تراسهای فوقانی، اراضی پست و شور، واریزههای بادبزنی شکل سنگریزهدار، آبرفتهیا بادبزی شکل سنگریزهدار و اراضی متفرقه مشاهده میشوند. در تیپ کوهها، اراضی فاقد خاک و واجد رخنمون سنگی بوده و تنها گونههایی مانند بنه، بادام و گون در درز و شکاف سنگها به ویژه بر روی تشکیلات آهکی و دولومیتی مشاهده میشوند. تیپ تپه ماهورها از سازندهای مختلف سنگشناسی اعم از آهک، مواد بازالتی، دگرگون و مارنی تشکیلاند. فلاتها و تراسهای فوقانی مرکز تجمع املاح گچی و نمکی میباشد.

اراضی پست و شور به دلیل تبخیر زیاد به طور عام به صورت پهنههای نمکی و باتلاقی دیده میشوند و امکان رشد گونههای گیاهی به جز گونههای مقاوم در برابر شوری وجود ندارد. واریزههای بادبزنی شکل سنگریزهدار را اراضی سنگریزهدار دامنه کوهها تشکیل میدهند که در اثر ریزش دهانهها و یا رسوبگذاری توسط آبراهههای فصل در پایین دامنهها به وجود آمدهاند و تیپ اراضی آبرفتهای بادبزنی شکل سنگریزهدار شامل آن دسته از اراضی است که به طور عام به وسیله رودخانههای سیلابی در هنگام خروج از ارتفاعات به صورت نهشتههای سنگریزهدار رسوبگذاری میکنند.

اقلیم

بر اساس تحلیل آمار ایستگاههای کلیماتولوژی و بارانسنجی اطراف منطقه، میانگین بارندگی سالانه پناهگاه حیات وحش درهانجیر 9/74 میلیمتر برآورده شده است. حداکثر بارندگی در دی ماه و در ماههای خرداد، تیر، مرداد و شهریور فاقد بارندگی میباشد. تغییرات دمایی شبانهروز در منطقه بسیار شدید بوده و زمستانهای سرد و خشک و تابستانهای بسیار گرم و خشک و همچنین بالا بودن تبخیر و کمی نزولات جوی از ویژگیهای بارز منطقه محسوب میگردد. تیرماه به عنوان گرمترین ماه سال و دی ماه سردترین ماه سال میباشد. متوسط درجه حرارت روزانه معادل 1/19 درجه سانتیگراد است. بر اساس تقسیمبندی آمبرژه منطقه درهانجیر دارای اقلیم خشک و سرد میباشد. بادهای غالب منطقه عمدتاً شمال غربی است که از اواسط بهار تا اوایل پاییز میوزند.

منابع آبی

با عنایت به اقلیم منطقه و موقعیت جغرافیایی آن هیچ رودخانه دائمی در پناهگاه حیات وحش درهانجیر وجود ندارد. منابع آبی منطقه اغلب شور و یا لب شور و تعداد معدودی دارای آب شیرین میباشند و عمدتاً شامل چاه، چشمه و سنگ آبها هستند که نقش بسزایی در تأمین آب مورد نیاز حیات وحش منطقه دارند. از جمله چشمههای موجود در منطقه میتوان به چشمههای آب هومینو، سورک، خوشومی، سرخو و چاه شور در دامنه کوه درهانجیر، چشمههای کج لنگی، نی باز، ریزآب احمد، چاه میلو و آب سوراخ در دامه کوه نی باز، چشمه ریز آب، چاه آب حیدر و انجیر در دامنه کوه ساغند، چشمههای یاقوخی مایون، آبرضایی، چاه جوله و بوزوآ در دامنه کوه چاله جوله اشاره نمود.

وجود سنگابها به ویژه در سالهای پرباران برای بقا و زیست وحوش از اهمیت زیادی برخوردار بوده و از مهمترین سنگابهای منطقه میتوان به سنگاب بلوچی اشاره نمود. در سالهای اخیر اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد برای جبران کمبود منابع آب حیات وحش منطقه و تأمین آب مورد نیاز آب تدابیری از قبیل احیاء چشمهها، احداث سد سیمانی برای ذخیره آب در کوه درهانجیر (در بالای چشمه هومینو)، ساخت آبانبارهای ذخیره آب، حفر یک حلقه چاه و نصب تلمه بادی بر روی آن، تعمیر و مرمت سنگابها، ساخت تعدادی آبشخور و… در منطقه اتخاذ و اجرا نموده است.

پوشش گیاهی

پناهگاه حیات وحش درهانجیر تحت تأثیر شرایط سخت و خشک کویری و عوامل نامساعد محیطی فلات مرکزی ایران قرار دارد. رستنیهای منطقه عمدتاً عناصر رویشی منطقه ایران – تورانی است که به دو بخش کوهستانی و بیابانی مجزا شده است. بخش کوهستانی آن هر چند به طور عام از چشمانداز لخت و فاقد پوشش گیاهی برخوردار است ولی در پارهای از نقاط از جمله بستر آبراهههای کوهستانی و یا شکاف سنگها که امکان تجمع خاک و تمرکز هرز آبها را فراهم نمودهاند، گونههای درختی از جمله بنه و انجیر به چشم میخورد.

همچنین گونههای درختی بادام کوهی در دامنههای پایکوهی دیده میشود. گونههای گیاهی بوتهای و علفها از جمله آویشن، سمسیک و انواع گونها نیز در شکاف سنگها مشاهده میشوند. پوشش گیاهی پناهگاه حیات وحش درهانجیر به دلیل محدود بودن دام اهلی و مراکز تجمع انسانی شرایط طبیعی مطلوبی دارد. در رویشگاههای طبیعی منطقه تیپهای گیاهی ذیل را میتوان مشاهده نمود:

1- تیپ درمنه – علف شور

2- تیپ رمس – درمنه

3- تیپ درمنه دشتی – قیچ

4- تیپ درمنه دشتی – تراکینه – قلم

5- تیپ اشنان

6- تیپ تاغ

7- تیپ گیاهان منفرد و کم وسعت

8- اراضی بدون پوشش گیاهی

در جدول ذیل گونههای گیاهی دارای ارزشهای حفاظتی ویژه که در پناهگاه حیات وحش درهانجیر شناسایی شده آمده است.

فهرست گیاهان دارای ارزش حفاظتی
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کلاه میرحسن دمعقربی
2 تنگرس
3 گون درختچهای
4
5 کاروانکش
6 وشا
7 آنغوزه
8 سگ دندان خاردار
9 شور یزدی
10 آویشن شیرازی
11 شنگ اسبی کم گل

جدول ذیل عمدهترین گیاهانی را که در منطقه مشاهده شده است به همراه نام علمی و خانواده نشان میدهد:

مهمترین گیاهان شناسایی شده در منطقه
ردیف نام فارسی تیره نام علمی
1 درمنه دشتی
2 قیچ
3 گون
4 بهوه شور
5 اسکنبیل کرمانی
6 پرند
7 چوبک
8 کلاه میرحسن
9 اشنان
10 گز
11 ارمک بیابانی
12 خیارک

حیات وحش و زیستگاهها

به طور کلی پناهگاه حیات وحش درهانجیر شامل سه کله ارتفاعات (درهانجیر، بوزوآ (چاه جوله)، نی باز) همراه با دامنهها، تپه ماهورها و همچنین دشتهای فیمابین این ارتفاعات میباشد. زیستگاههای کوهستانی منطقه علاوه بر تأمین زیستگاههای مناسب کل و بز در صخرههای سنگی (به ویژه در مجموعه بوزوآ) به دلی وجود دامنههای با شیب ملایم و تپه ماهورهای حاشیه ارتفاعات مأمن مناسبی را برای گونههایی همچون قوچ و میش، جبیر و خرگوش فراهم آورده است. وجود این اشکال توپوگرافی که خود نقش پناه را در زندگی حیات وحش منطقه ایفا میکند به همراه دست نخوردگی نسبی ارتفاعات دره انجیر و نی باز و بخشهایی از بوزوآ (چاه جوله) موجب احیاء جمعیت گونههای ارزشمند حیات وحش به ویژه قوچ و میش در منطقه شده و پیامد آن سایر حلقههای زنجیره غذایی به ویژه گوشتخوارانی چون یوزپلنگ شده و زیستگاه دره انجیر را به عنوان یکی از زیستگاههای نسبتاً مطلوب این گونه قلمداد نموده است.

کمبود منابع آبی به ویژه در خشکسالیها در ارتفاعات دره انجیر (معروف به کوه هزار دره به دلیل تعدد درهها) مهمترین عامل محدود کننده انتشار حیات وحش بوده است. پوشش گیاهی این ارتفاعات به تناسب اقلیم و خاک منطقه نسبتاً ضعیف است. اما سازگاری حیات وحش علفخوار منطقه امان زیست جمعیت مناسبی از علفخواران را در این عرصه ممکن ساخته است. ارتفاعات بوزوآ (چاه جول)، هم به لحاظ تعدد چشمههای طبیعی و هم به لحاظ پوشش گیاهی، وضعیت بسیار مناسبتری را نسبت به ارتفاعات درهانجیر دارا بوده لیکن مجاورت با مجتمع صنعتی و معدنی چادرملو و وجود تعداد معدودی دام در این عرصه میزان دست نخوردگی این زیستگاه ارزشمند را کاهش داده است. اما به اعتقاد اغلب کارشناسان این ارتفاعات به عنوان مکمل ارتفاعات دره انجیر و نیز کریدور ارتباطی پناهگاه حیات وحش دره انجیر با منطقه شکار ممنوع آریز نقش مهمی در تکمیل چرخه حیاتی حیات وحش منطقه ایفا میکند. زیستگاههای دشتی پناهگاه تقریباً فاقد مناعب آبی و دارای پوشش ضعیفی از رستنیهای بیابانی هستند لیکن گونههایی نظیر جبیر، خرگوش و پرندگانی نظیر زاغ بور، باقرقره شکم سیاه و… با این زیستگاهها سازگاری یافتهاند. ضمناً این زیستگاه گذگاه بسیاری از گونههای گوشتخوار نظیر کاراکال، گربه شنی، یوزپلنگ و… را تشکیل میدهد.

پستانداران

در جدول زیر اسامی مهمترین گونههای پستاندار پناهگاه آمده است:

پستانداران حیات وحش ردهانجیر
ردیف نام فارسی نام علمی
1 قوچ و میش
2 کل و بز
3 جبیر
4 یوزپلنگ
5 روباه معمولی
6 شغال
7 گرگ
8 خرگوش
9 تشی
10 کاراکال
11 گربة وحشی
12 شاه روباه
13 پلنگ ایرانی
14 روباه شنی
15 خارپشت برانت

پرندگان

فون پرندگان پناهگاه حیات وحش درهانجیر تحت تأثیر اقلیم و شرایط زیستی حاکم بر منطقه مشتمل بر گونههای بیابانی و کویری است. زیستگاههای دشتی پناهگاه حیات وحش درهانجیر محل مناسبی جهت حیات و زادآوری گونههایی نظیر زاغ بور، باقرقره شکم سیاه و… میباشند. در جدول زیر نام برخی از پرندگان پناهگاه حیات وحش درهانجیر آمده است.

پرندگان حیات وحش درهانجیر
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کبک
2 تیهو
3 زاغ بور
4 باقرقره شکم سیاه
5 کبوتر چاهی
6 کلاغ نوک سرخ
7 هوبره
8 کلاغ ابلق
9 سنگ چشم خاکستری
10 باقرقره گندمی
11 چکاوک بیابانی
12 چلچله
13 دم جنبانک ابلق
14 دلیجه کوچک
15 سارگپه معمولی
16 دلیجه
17 سارگپه پابلند
18 قرقی
19 عقاب دشتی
20 شاهین
21 عقاب مارخور
22 چک چک ابلق
23 چکاوک کاکلی
24 عقاب طلایی

خزندگان

تاکنون مطالعات جامعی در مورد فون خزندگان پناهگاه حیات وحش دره انجیر انجام نشده ولیکن بررسی اجمالی خزندگان استان توسط کارشناسان متخصص حاکی از غنای زیستی خزندگان این منطقه با توجه به شرایط اکولوژیکی حاکم بر پناهگاه میباشد. بزمجه بیابانی (Varanus griseus caspius) ، آگامای سر وزغی خاکستری (Phrynocephalus scutellatus) ، آگامای استپی (آگامای چابک) (Trapelus agilis) ، سوسمار بیابانی دم دراز ایرانی (Mesalina watsonana) ، سوسمار خار دم ایرانی (Uromastyx asmusis)، مار شاخدار (Pesudocerastes persicus) و لاکپشت مهمیزدار (Testudo graeca zarudnyi) از جمله خزندگان شناسایی شده در پناهگاه حیات وحش درهانجیر میباشند.

قابلیتها و چشماندازهای منطقه

پناهگاه حیات وحش درهانجیر یکی از زیستگاههای مهم یوزپلنگ آسیایی در کشور محسوب میگردد. بنابراین حفاظت کامل این منطقه حداقل به عنوان گستره زیستی یک گونه در معرض خطر انقراض ضروری است. از دیگر پدیدههای زنده و ارزشمند این منطقه گونه جبیر است. امروزه جمعیتهای بسیار کوچک و مجزایی از این گونه در زیستگاههای دشتی کشور دیده میشوند. بنابراین حفاظت جدیتر از معدود زیستگاههای مستعد باقیمانده ضرورت دارد. با عنایت به موقعیت جغرافیای و اقلیم منطقه، مشاهده تیپهای گیاهی با گونه غالب قیچ با تراکم اندک در حواشی کوه درهانجیر نظر هر بینندهای را به خود جلب میکند.

وجود درههای متعدد در هر چهار جهت کوه دره انجیر زیبایی خاصی به چشمانداز کوهستانی آن داده است. ضمناً تعدد این درهها در ایجاد پناه برای گونههای قوچ و میش و گاهاً جبیر بسیار مؤثر میباشد. اشکال تپه ماهوری منطقه شگفتی هر بینندهای را برمیانگیزد و پیچیدگیهای این تپه ماهور بر ارزش زیستگاهی این تیپ از زیستگاهها افزوده و چشماندازهای زیبایی را در قلب کویر به تصویر کشیده است. آرامش نسبی وحوش، سهولت دسترسی به منطقه، وجود سنگابهای زیبا و… از دیگر ارزشها و قابلیتهای منطقه محسوب میگردند. به امید آنکه این مجموعه توانسته باشد ویژگیهای عمده و اساسی منطقه را تشریح نموده و تصویری از سیمای منطقه ارائه داده باشد.

 

 

منابع و مآخذ

1-مهندسین مشاور کوشامعدن، خرداد 1384. پروژه امکانسنجی انتخاب و معرفی بخشی از پناهگاه حیات وحش دره انجیر اردکان به عنوان پارک ملی.

2- شرکت مهندسین مشاور جامع ایران. مطالعات طرح مدیریت پناهگاه حیات وحش دره انجیر.

3- ضیایی، ه. 1387 . راهنمای صحرایی پستانداران ایران. سازمان حفاظت محیط زیست. تهران.

4- منصوری، ج. 1387. راهنمای صحرایی پرندگان ایران. انتشارات کتاب فرزانه. تهران.

5- اطلس سیمای طبیعی استان یزد. 1387 . انتشارات نقش مانا. اصفهان

6- رجبیزاده، م و همکاران. 1388. بررسی اجمالی خزندگان شاخص استان یزد.

7- مظفریان، و. 1379. فلور یزد. انتشارات یزد.

پارک ملی سیاهکوه

مقدمه

یکی از نگرانیهای اساسی بشر در عصر حاضر، بحث تخریب طبیعت و نیز آلودگیهای زیست محیطی است که بدون تردید انسان خود به عنوان عامل اصلی تخریب طبیعت و کاهش گونههای گیاهی و جانوری، نقشی اساسی و انکارناپذیر دارد. بهرهبرداریهای غیراصولی از طبیعت به ویژه در دو قرن اخیر سبب شده تا پیامدهای زیانبار فراوانی برای انسانها به وجود آید از این رو حفاظت محدودههایی از طبیعت و ذخایر طبیعی در برابر اثرات تخریبی فعالیتهای گسترده بشر از ضروریات عصر حاضر قلمداد شده و عزمی ملی را در حفاظت از زیست بومهای منحصر به فرد هر اقلیم برای نسل آینده میطلبد. اهمیت حفاظت در اکوسیستمهای مناطق خشک و نیمه خشک به لحاظ شکنندگی اکوسیستم و غیرقابل برگشت بودن بسیاری از فرآیندهای نشأت گرفته از عوامل انسانی دو چندان میباشد. از اینرو حفاظت از منطقه سیاهکوه اردکان واقع در قلب مناطق خشک ایران از سال 80 در دستور کار سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت. این منطقه به عنون مصداقی بارز از یک منطقه فراخشک و شکننده و در عین حال برخوردار از ارزشهای زیست محیطی گوناگون میباشد که بخشهای غربی آن به مساحت حدود 80 هزار هکتار در بهمن 86 به پارک ملی ارتقاء یافت.

مجموعه پیش رو تحت عنوان شناسنامه پارک ملی سیاهکوه، با هدف معرفی مختصر پارک و شناساندن مواهب ارزشمند این خطه از فلات مرکزی ایران به محققین، متولیان امر توسعه و کلیه علاقهمندان به طبیعت تهیه و ارائه گردیده است. باشد که با ارائه تصویری روشن از ویژگیهای گوناگون محیط طبیعی، زیستمندان گیاهی، جانوری و محیط انسان ساخت عرصه، بسترهای لازم جهت شناخت بهتر از مجموعه ویژگیهای منطقه را ایجاد و از طریق معرفی آن به عام و خاص، پشتوانه حمایتی مطمئنی جهت ترویج و تثبیت ارزشهای حفاظتی آن فراهم آید.

تاریخچه حفاظت

منطقه سیاهکوه در مجاورت یکی از وسیعترین عرصههای بیابانی کشور قرار گرفته است. علاوه بر آن اکوسیستمهای متنوعی نظیر کویر، بیابان، استپ و نمکزار در این عرصه دیده میشوند. این یکی از ویژگیهای بارز کلیما اکولوژیک منطقه سیاهکوه است که در بسیاری از خصوصیات سیمای طبیعی آن بازتاب پیدا میکند. بر همین اساس منطقهای با وسعتی در حدود 200 هزار هکتار در مهرماه سال 1380 به عنوان منطقه حفاظت شده آگهی شد. پس از آن و نظر به ویژگیهای شاخص بخشهای غربی منطقه حفاظت شده سیاهکوه و قابلیتهای حفاظتی آن، پیگیریهای لازم از سوی ادارله کل حفاظت محیط زیست استان یزد معمول و 80 هزار هکتار از اراضی غربی منطقه حفاظت شده سیاهکوه به پارک ملی ارتقاء یافت. از آن زمان تاکنون تلاشهای زیادی در جهت حفظ و بهبود وضعیت طبیعی و زیستی عرصه معمول شده و خوشبختانه میتوان روند رو به رشدی را در سیمای طبیعی منطقه شاهد بود.

موقعیت جغرافیایی

پارک ملی سیاهکوه در محدوده مابین استانهای یزد و اصفهان و حد فاصل ²51¢47°53 تا ²8/26¢9°54 طول شرقی و ²25¢41°32 تا ²6/35¢3°33 عرض شمالی واقع گردیده است. بخشهای جنوبی این منطقه از نظر تقسیمات سیاسی کشوری در استان یزد و بخشهای شمالی آن در استان اصفهان قرار دارد. لازم به ذکر است نظر به قرارگیری کویر سیاهکوه در حاشیه جنوبی منطقه حفاظت شده و پارک ملی سیاهکوه، دسترسی به پارک ملی سیاهکوه صرفاً از طریق منطقه حفاظت شده سیاهکوه امکانپذیر است.

از اینرودو ورودی اصلی در شمال شرقی و جنوب شرقی منطقه حفاظت شده سیاهکوه که هر دو از جاده آسفالته اردکان – چوپانان منشعب میگردند، به عنوان راههای دسترسی اصلی به منطقه محسوب میگردند. ورودی جنوب شرقی در کیلومتر 40 جاده اردکان -–چوپانان و ورودی شمال شرقی در کیلومتر 115 همین جاده قرار دارد.

چند مسیر فرعی منشعب شده در طول جاده اردکان – چوپانان که مرز شرقی منطقه حفاظت شده سیاهکوه را تشکیل میدهد از دیگر راههای ورود به داخل منطقه میباشد.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! نقشه ص 5 پارک ملی سیاهکوه !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

سیمای طبیعی

در یک نگاه کلی میتوان گفت پارک ملی سیاهکوه هر سه واحد ژئومورفولوژیک کوهستان، دشت سرو پلایا را در خود جای داده است. ارتفاعات منطقه به صورت تقریباً پیوسته در امتداد محور طولی منطقه گسترده شده است. لیکن مرتفعترین بخش عرصه تحت عنوان قله کافرکوه با ارتفاع 2050 متر در نیمه جنوبی منطقه قرار دارد. ارتفاعات مزبور در امتداد جنوب به کویر سیاهکوه با ارتفاع کمتر از 1000 متر ختم میشوند که این تغییرات شدید ارتفاعی در فاصله کمتر از 8 کیلومتر منجر به پیدایش جلوههای ویژهای از اکوسیستمهای طبیعی شده است. به هر صورت بخشهای دشتی پارک ملی سیاهکوه غالباً در مجاورت ارتفاعات موجود و در حاشیه شرقی و غربی منطقه قرار گرفتهاند علاوه بر آن در فواصل موجود بین ارتفاعات نیز دشتهای کم وسعی با ضخامت کموسعتی با ضخامت کم خاک مشاهده میگردد. شبکه زهکشی منطقه به مسیلها و آبراهههای فصلی محدود شده که بارشهای جوی را به سمت دشتها و کویر سیاهکوه زهکشی مینمایند.

نظر به میکروکلیمای حاکم بر بخشهای مختلف و اختلاف ارتفاع موجود در پارک ملی سیاهکوه میتوان سه نوع زیستگاه کلان را در منطقه به شرح ذیل تفکیک نمود:

الف) زیستگاههای کوهستانی

ب) زیستگاههای تپه ماهوری

ج) زیستگاههای دشتی و کویری

زمینشناسی و خاکشناسی منطقه

پارک ملی سیاهکوه جزئی از تشکیلات بزرگ فلات مرکزی ایران است. سازندهای سنگشناسی این پارک از نظر سن تمامی دورانهای زمینشناسی را شامل میگردد. از قدیمیترین تشکیلات منطقه میتوان به تشکیلات پرکامبرین اشاره نمود. این سنگها تحت عنوان سازند کهر تنها در یک نقطه از منطقه واقع در ارتفاعات قاسم وزیر (غرب سبزه چاه) رخنمون دارند. در مقابل رسوبات کواترنری جوانترین تشکیلات این عرصه را تشکیل میدهند. این رسوبات که عناصر تشکیل دهنده دشتها، تپههای ماسهای، نهشتههای محدوده کویر سیاهکوه و دقهای حاشیه کویر هستند عموماً از ذرات کواترنر، فلدسپات و غیره تشکیل یافتهاند.

بخشهای از حاشیه شمال کویر سیاهکوه نیز در پارک ملی سیاهکوه لحاظ شده است تا بر تنوع اکوسیستمی و به تبع آن بر سایر پارامترهای مربوط به تنوع زیستی غنا بخشد. این کویر که در ناحیه پست ایران مرکزی و در امتداد دریاچه نمک قم قرار گرفته، در فازهای پایانی آلپی در پلیستوسن به شکل کنونی خود درآمده است. پوشش خاکی این کویر بسیار عمیق با بافت بسیار سنگین و شوری بسیار زیاد و پهنههای نمکی میباشد.

اقلیم

بر اساس تحلیل آمار ایستگاههای کلیماتولوژی اطراف پارک ملی متوسط بارندگی سالانه منطقه 48 میلیمتر برآورد شده است. حداکثر بارندگی در فصل زمستان (دیماه) و حداقل در فصل تابستان به وقوع پیوسته است.

تغییرات دمایی شبانهروز شدید بوده و زمستانهای سرد و خشک و تابستانهای بسیار گرم و خشک از دیگر ویژگیهای اقلیمی منطقه محسوب میشود. میانگین حداقل درجه حرارت ماهانه نزدیکترین ایستگاه هواشناسی به پارک ملی (ایستگاه اردکان) از 8/0- درجه سانتیگراد در بهمن ماه تا 4/22 درجه سانتیگراد در تیرماه و متوسط حداکثر درجه حرارت ماهانه از 7/13 در بهمن ماه تا 4/40 درجه سانتیگراد در تیرماه متغیر است. متوسط رطوبت نسبی منطقه بسیار پایین و در تیرماه تا متوسط 22 درصد گزارش شده است.

منابع آبی

با توجه به اقلیم و موقعیت جغرافیایی منطقه هیچگونه رودخانه دائمی در پارک ملی وجود ندارد و تنها در زمان بارندگیهای شدید رودخانههای فصلی و موقتی منطقه آبدار میشوند. مسیلهای جنوبی و جنوب غربی منطقه عمدتاً به داخل کویر سیاهکوه جاری میشوند. همچنین آبریز جنوبی ارتفاعات قاسم وزیر و بخشهای شمالی سیاکوه وارد مسیل لای عقدایی شده و به سمت کویر جاری میشوند. سفرههای آب زیرزمینی منطقه فقیر و اغلب فاقد کیفیت (بسیار شور) میباشند. مهمترین منابع تأمین کننده نیاز آبی حیات وحش شامل چشمهها و سنگ آبها میباشند. منبع اصلی تأمین آب مورد نیاز گونههای کوهزی ارتفاعات سیاهکوه (به ویژه کل و بز) سنگابها هستند اما در ارتفاعات قاسم وزیر و یارعلی تعداد سنگابها ناچیز و تعداد چشمهها بیشتر میشود. در یک نگاه کلی کمبود منابع آبی طبیعی در پارک ملی کاملاً مشهود است.

از جمله منابع آبی منطقه میتوان چشمه قاسم وزیر، چشمه یارعلی، چشمه خلق، دو گنبد، چاه ریزاب خرما، سبزه چاه، قناتوک، ریزآب صالحی، ریزآب معراجی و چشمه تیهو را نام برد.ناگفته نماند در سالهای اخیر تعدادی آّب انبار توسط اداره کل محیط زیست یزد احداث شده که در خشکسالیها نقش بسیار مهمی در ماندگاری حیات وحش در منطقه ایفا نموده است. از جمله این آب انبارها میتوان به آب انبار لای معدن، ریزاب خرما، چهل تغار، قاسم وزیر و آب انبار حوض ابریشم اشاره نمود.

پوشش گیاهی

پارک ملی سیاهکوه در ناحیه رویشی ایران و تورانی واقع شدها ست. حضور و انتشار نباتات و گونههای مختلف گیاهی در جای جای منطقه، وجود دو زیر ناحیه رویشی استپی را تأیید میکند.

با توجه به شرایط سخت کویری و قلت بارشهای جوی، تنوع و تراکم پوشش گیاهی منطقه به ویژه در ارتفاعات و نواحی حاشیه کویر مطلوب میباشد. اضافه مینماید در این عرصه تمامی اشکال رویشی و فرمهای بیولوژیکی گونههای گیاهی اعم از درختی، درختچهای، بوتهای و علفی مشاهده میگردد.

به طور کلی تاکنون 47 گونه گیاهی در پارک ملی سیاهکوه شناسایی شده است که 4 گونه ذیل بر اساس کتاب Red Data book of Iran دارای ارزش حفاظتی (با درجه حفاظتی Lower Risk) میباشد.

Acantholimon scorpus

Hyssoupus angunstifolius M.B

Salsola yazdiana Assadi

Zatari multiflora Boiss

علاوه بر آن دو گونه: Pistacia khinjuk و Salsola yazdiana Assadi به لحاظ دارا بودن ارزشهای اکولوژیک حائز اهمیت میباشند.

رویشگاههای طبیعی منطقه شامل انواعی از تیپهای گیاهی است که ذیلاً به مهمترین آنها اشاره میگردد:

تپه درمنه، تیپ درمنه – قیچ، تیپ قیچ، تیپ برند، تیپ رمس، تیپ رمس – قیچ، تیپ جفنه – درمنه، تیپ گز، تیپ تاغف تیپ کسیدان، تیپ بادام کوهی.

حیات وحش و زیستگاهها

امروزه حفاظت از جانوران وحشی و اعمال مدیریت مناسب بر آنها به عنوان یک ضرورت حیاتی مطرح است. از سویی بهترین شرط حفاظت از وحوش، مناسب بودن زیستگاه است تا شرایط لازم برای تغذیه، استراحت، جفتگیری و پرورش نوزادان آنها فراهم گردد. پارک ملی سیاهکوه یکی از بلامعارضترین مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست در حوزه استان یزد است. این منطقه از نظر تراکم پوشش گیاهی شرایط مطلوبی را جهت زیست جانوران حاشیه کویر فراهم نموده است. همچنین این منطقه به علت بعد مسافت تا اماکن مسکونی و عدم تعدد راههای ارتباطی ازدستبرد شکارچیان و اشکال مختلف توسعه مصون مانده است به طوری که وجود حداقل تعارضات انسانی یکی از مهمترین امتیازات بارز و برجسته منطقه سیاهکوه میباشد که دستیابی به اهداف حفاظتی و اجرای برنامههای مدیریتی را آسانتر میسازد.

پستانداران

یکپارچگی زیستگاهها و ناچیز بودن تعارضات انسان ساخت در منطقه حفاظت شده و پارک ملی سیاهکوه، این منطقه را از نظر حفظ، نگهداری و احیاء جمعیت گونههای کاریزمای حیات وحش ممتاز ساخته است به گونهای که ارتفاعات سیاهکوه از مطلوبترین زیستگاههای کل و بز استان محسوب شده و جمعیت مناسب از این گونه ارزشمند را در خود جای داده است. علاوه بر آن اشکال تپه ماهوری و وجود درههای متعدد همراه با صخرهها و بیرونزدگیهای سنگی شرایط زیستگاهی مناسبی را در مجموعه ارتفاعات قاسم وزیر و یارعلی تشکیل داده و جمعیتهای مناسبی از قوچ و میش را در خود جای داده است.

جبیر از دیگر گونههای برجسته پارک ملی سیاهکوه محسوب میشود. دامنه انتشار این گونه در عرصههای دشتی شرق پارک ملی و امتداد آن در منطقه حفاظت شده سیاهکوه گسترده شده و جمعیت این گونه روند رو به رشدی به خود گرفته است. امنیت حاکم بر منطقه ظرف چند سال گذشته و احیاء جمعیت علفخواران موجب گرایش مجدد گونههای چتر نظیر یوزپلنگ به عرصههای دشتی و تپه ماهوری شده است. به طور کلی در منطقه حفاظت شده و پارک ملی سیاهکوه 19 گونه پستاندار شناسایی شده است که از این تعداد 8 گونه به عنوان اولویتهای حفاظتی مطرح گردیدهاند ولی در میان آنها یوزپلنگ، کاراکال و شاه روباه دارای اهمیت بیشتری هستند.

این پستانداران به 6 راسته و 8 خانواده تعلق دارند که در جدول ذیل اطلاعات مختصری از آنها ارائه شده است.

جدول شماره 1- لیست مهمترین پستانداران پارک ملی سیاهکوه
ردیف نام فارسی نام علمی
1 بز کوهی
2 قوچ و میش
3 جبیر
4 گرگ
5 شغال
6 روباه معمولی
7 شاه روباه
8 پلنگ ایرانی
9 یوزپلنگ آسیایی
10 کاراکال
11 کفتار
12 خرگوش
13 تشی
14 خارپشت ایرانی
15 هامستر خاکستری
16 موش خانگی
17 دوپای کوچک
18 پامسکواکی بزرگ
19 روباه شنی

پرندگان

پارک ملی سیاهکوه از زیستگاههای تیپیک بیابانی کشور محسوب میشود. بنابراین فون پرندگان پارک نیز متأثر از اقلیم و شرایط زیستی حاکم بر منطقه شامل گونههای بیابانی و کویری است. زاغ بور، باقرقره شکم سیاه، باقرقره گندمی، هوبره، چکاوک بیابانی، تیهو و کبک از جمله پرندگان مهم منطقه محسوب میشوند.

امنیت حاکم بر منطقه و نیز ناچیز بودن تعارضات انسانی موجب زادآوری این گونههای ارزشمند در منطقه شده، علاوه بر آن تولید مثل هوبره در حاشیه ارتفاعات سیاهکوه و قاسم وزیر نیز حائز اهمیت و توجه میباشد.

تاکنون 34 گونه پرنده در پارک ملی سیاهکوه شناسایی شده است. لیکن پرندگان مهاجری از راسته شاهین سانان و نیز پرندگان کنار آبزی در منطقه دیده شدهاند که هنوز رسماً شناسایی و گزارش نشدهاند. شایان ذکر است پرندگان کنار آبزی به ویژه در سالهای پرباران در حاشیه شمال غربی پارک – که شرایط تالابی در کویر سیاهکوه ایجاد میشود – دیده میشوند.

در جدول ذیل پرندگان پارک ملی سیاهکوه آمده است.

جدول شماره 2 – لیست مهمترین پرندگان پارک ملی سیاهکوه
ردیف نام فارسی نام علمی
1 عقاب دو برادر
2 عقاب شاهی
3 سارگپه پابلند
4 دال
5 بالابان
6 شاهین
7 بحری
8 کبک
9 تیهو
10 هوبره
11 کوکر شکم سیاه
12 کوکر گندمی
13 کبوتر چاهی
14 شاه بوف
15 جغد کوچک
16 سبز قبا
17 زنبورخوار معمولی
18 زاغ نوک سرخ
19 زاغ بور
20 کلاغ ابلق
21 چکاوک بیابانی
22 چکاوک سر دم سیاه
23 چکاوک کوچک
24 چکاوک کاکلی
25 چکاوک هدهدی
26 چلچله بیابانی
27 پرستو
28 چک
29 چکچک بیابانی
30 چکچک سرسیاه
31 گنچشک سینه سیاه
32 گنجشک بیابانی
33 سسک بیابانی
34 سسک جنبان

در بین 34 گونه پرنده که در منطقه سیاهکوه شناسایی شدهاند 11 گونه واجد ارزشهای حفاظتی هستند که در میان آنها عقاب شاهی، بالابان، شاهین، بحری و هوبره حسب مقررات جمهوری اسلامی ایران در معرض خطر انقراض قرار داشته و از اهمیت بالایی برخوردار هستند.

خزندگان

اگرچه مطالعه جامعی در مورد فون خزندگان پارک ملی سیاهکوه انجام نشده ولیکن مشاهدات محیط بانانو کارشناسان بازدیدکننده حاکی از غنای زیستی خزندگان منطقه میباشد.

شرایط طبیعی حاکم بر پارک و دست نخوردگی زیستگاهها موجب ایجاد شرایط مطلوب جهت ادامه حیات خزندگان ارزشمند بیابانی شده است.

بزمجه بیابانی (Varanus griseus)
سوسمار خاردم ایرانی (Uromastyx asmussi)
جکوی عنکبوتی (Agamura persica)
آگامای سر وزغی خاکستری (Phrynocephalus scatellus)
آگامای چابک (Trapelus agilis)
مار شاخدار (Pseudocerastes persicus)
شترمار شیرازی (Spalerosophis palerosophis diadema)
لاکپشت مهمیزدار (Testudo graeca zarudnyi)
جکوی دم پخ کایزرلینگ (Teratoscincus keysrlingii)

از جمله خزندگان شناسایی شده در پارک ملی سیاهکوه محسوب میشوند.

پارک ملی سیاهکوه به لحاظ تنوع زیستی با در نظر گرفتن شرایط اقلیمی حاکم بر منطقه مطلوب ارزیابی شده، چرا که تنوع اشکال توپوگرافی (کوه، تپه ماهور، دشت و نمکزارها) موجب شکلگیری رویشگاههای متفاوت و پیامد آن زیستمندان نسبتاً متنوعی شده است. رویشگاههای تاغ در پارک ملی سیاهکوه از سلامت و شادابی خوبی برخوردار بوده و با توجه به طبیعی بودن این رویشگاهها و تغییرات ناچیز، روند توالی این خرده اکوسیستم و شکلگیری گنجینه ژنی از این رستنی ارزشمند حائز اهمیت و توجه است. علاوه بر آن نمکزارهای عاری از پوشش، اشنانزارهای یکدست و به طرف ارتفاعات قیچزارهای نسبتاً انبوه هم جاذبه و هم بستر حیات سایر زیستمندان را به خوبی رقم زده است. ناگفته نماند تنوع رستنیهای فصلی و موقت در سالهای پرباران، نظر گیاهشناسان را به خود جلب نموده است به گونهای که در نیمه دوم اسفند و فروردین (در ترسالیها) انبوهی از روئیدنیهای فصلی در پارک دیده میشوند که به نوبه خود چشمانداز زیبایی از سر سبزی طبیعت را درون کویر ترسیم میکنند. به هر حال فرمهای رویشی بوتهای و درختی در ارتفاعات منطقه عمدهترین منابع تأمین کننده نیاز غذایی حیات وحس برجسته پارک محسوب میشوند.

علیایحال عوامل فوقالاشاره به همراه بکر بودن نسبی منطقه و نیز اندک بودن تعارضات مؤثر انسانی، موجب احیاء سریع گونههای علفخوار متوسط جثه پارک به ویژه کل و بز و قوچ و میش شده و بر غنای هر چه بیشتری پارک و جذب گردشگران افروده است.

ارتفاعات قاسم وزیر و یارعلی نه تنها به عنوان یکی از جاذبههای پارک نظر هر بینندهای را به خود جلب میکند بلکه زمینه ترمیم زنجیرههای غذایی اکوسیتم را فراهم نموده و موجب گرایش گوشتخواران به عنوان گونههای رأس هرم غذایی گردیده است. مشاهدات یوزپلنگ آسیایی در عرصه مورد بحث از مصداقهای این ادعاست.

ناگفته نماند شرایط طبیعی و نسبتاً بکر منطقه تنها از دیدگاه گردشگری مورد توجهنیست بلکه یک زمینه مساعد جهت انجام مطالعات و پژوهشهای بنیادی و کاربردی بر روی بسیاری از زیستمندان بیابانی را فراهم آورده است. در این خصوص زادآوری هوبره، زاغ بور و دو گونه از باقرقرهها و وجود خزندگانی همچون سوسمار خادم ایرانی در کنار سایر گونههای پستاندار برجسته منطقه شایسته توجه پژوهشگران و محققین است.

امید است حذف معدود تعارضات انسانی (یک نفر دامدار و دو محدوده معدنی – که البته در حال حاضر فعال نیستند) زمینه مدیریت پارک ملی را بهتر از گذشته هموار سازد مخصوصاً اینکه موقعیت پارک، نبودن عرصه در مسیر توسعه آتی؛ طبیعت دوستان را در مدیریت و حفاظت آینده منطقه امیدوارتر نموده است.

منابع و مآخذ

· ضیایی، ه. 1387. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. سازمان حفاظت محیط زیست.

· منصور، ج. 1387. راهنمای صحرایی پرندگان ایران. انتشارات کتاب فرزانه

· لطیفی، م. 1379. مارهای ایران. سازمان حفاظت محیط زیست.

· اطلس سیمای طبیعی استان یزد. 1387. اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد. انتشارات نقش مانا.

· رجبیزاده، مهدی و همکاران. 1388. شناسایی اجمالی خزندگان.

· سرهنگزاده، جلیل و همکاران. 1384. طرح ساماندهی مناطق حفاظت شده (مطالعه موردی منطقه حفاظت شده سیاهکوه).

 

منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران

مقدمه

در شرایطی که تنوع حیات در جهان چه به لحاظ کمی و چه به لحاظ کیفی در معرض تهدید قرار گرفته است و با توجه به اینکه بسیاری از بوم سازگانها از نظر تنوع زیستی دارای پراکنش و انتشار یکسان و همگنی نیستند، لزوم پاسداری و حراست و حمایت از زیستگاههای شاخص و مطلوب به منظور حفظ تراکم و تنوع گونهای بیشتر و غنای ژنتیکی اجتنابناپذیر مینماید. بر این اساس هم جامعه جهانی و هم هر کشوری بنا به وظیفه و نیاز خود میبایست ضمن شناسایی چنین زیستگاههایی در این اندیشه باشد که ارزشهای اکولوژیکی – بیولوژیکی مناطق مزبور را به آحاد جامعه بشناساند. باشد که با اجماع عمومی و افزایش وزن مسایل زیست محیطی در شکلدهی به معادلات فرهنگی – اقتصادی – اجتماعی، امکان حفاظت و حراست از مناطق طبیعی به عنوان میراثهای طبیعی و پیش نیاز توسعه پایدار فراهم گردد. بر بنیاد آنچه نوشته شد مجموعه پیش رو تحت عنوان شناسنامه منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران تدوین گردید. این مجموعه با معرفی مختصر ویژگیهای طبیعی منطقه، امید دارد تلاش در آشکارسازی ویژگیهای مثبت منطقه و شناساندن بازخوردهای اکوسیستمهای حفاظت شده؛ همگرایی دیدگاههای توسعهای در چهارچوب حفظ محیط زیست را موجب شده و مدیریت مشارکتی در حفاظت از آنچه که لازمه ادامه حیات نسل آینده است را رقم زند.

تاریخچه

در سال 1355، منطقهای به وسعت 22900 هکتار واقع در جنوب شرقی یزد به دلیل برخورداری از شرایط اکولوژیکی مطلوب تحت عنوان منطقه شکار ممنوع کالمند تحت مدیریت اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد قرار گرفت. پس از آن و با گذشت 15 سال از سوابق حفاظتی منطقه مزبور، محدودههایی از منطقه به دلیل جمعیت مناسب گونههای مختلف حیات وحش به ویژه گونههای دشتزی (نظیر جبیر و آهو) انتخاب و ارتقاء سطح یافت. به این ترتیب محدوده یاد شده از اول خرداد سال 1370 و با تصویب شورای عالی حفاظت محیط زیست تحت عنوان منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران به جرگه مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیط زیست پیوست.

موقعیت جغرافیایی

منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران با مساحتی در حدود 229 هزار هکتار در 40 کیلومتری جنوب شرقی یزد و در حوزه استحفاظی شهرستان مهریز قرار گرفته است. مرز شمالی منطقه از مجاورت شهر مهریز شروع شه و مرز جنوبی منطقه تقریباً به مرزهای حوزه استحفاظی استان کرمان نزدیک میشود. جاده یزد – کرمان که در سال 1383 عملیات اجرایی دو بانده شدن آن به پایان رسید، در واقع یکی از شاهراههای اصلی کشور بوده و با عبور از منطقه حفاظت شده آن را به دو منطقه کالمند و بهادران تفکیک نموده است. به طور کلی این منطقه در حد فاصل 54 درجه و 20 دقیقه لغایت 55 درجه و 15 دقیقه طول شرقی و 31 درجه و 5 دقیقه لغایت 31 درجه و 35 دقیقه عرض شمالی واقع شده است.

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! نقشه ص 5 منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

سیمای طبیعی

منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران، از لحاظ تقسیمات اکولوژیک محیط طبیعی در برگیرنده تمامی عناصر اکولوژیک زیستگاه کلان ایران مرکزی یعنی کوههای کم و بیش برهنه، دشتهای استپی، بیابانی و کویری میباشد. بیش از نیمی از سطح منطقه را نقاط دشتی و مابقی را ارتفاعات صعبالعبور، کوهپایهها و تپه ماهورها تشکیل داده است. مرتفعترین نقطه منطقه تحت عنوان قله مدوار با ارتفاع 3290 متر در شمال منطقه و پستترین نقطه آن با ارتفاع 1400 متر از سطح دریا در کفه مهدیآباد قرار دارد.

به هر صورت قرارگیری کوهستانها با درههای بزرگ و کوچک در مجاورت تپه ماهورها و دشتهای هموار و گسترده، زیستگاههای مناسبی را برای زیست گونههای مخلتف گیاهی و جانوری فراهم آورده است. هر چند تعدد مزارع و سکونتگاهها و عبور یکی از بزرگراههای اصلی کشور از منطقه مزبور، احداث معدن سرب و روی مهدیآباد، رونق کشاورزی محلی و آسفالته شدن برخی جادههای بین روستایی تا حدی بر یکپارچگی زیستگاهها تأثیرگذار بوده است.

زمینشناسی و ژئومورفولوژی

از نظر ژئومورفولوژیکی منطقه هر سه واحد مهم کوهستان، دشت سر و پلایا را در خود جای داده است. هر چند سطح زیر پوشش کوهستان و دشت سر قابل ملاحظه بوده و صرفاً بخش کوچکی تحت عنوان کفه مهدیآباد مربوط به واحد پلایا میباشد. لازم به ذکر است ارتفاعات منطقه به طور عمده در امتداد شمال غرب به جنوب شرق و حواشی غربی و شرقی منطقه قرار دارند. کوه مدوار، دست پسند و ارتفاعات بوزش مهمترین کوههای واقع در غرب منطقه و کوههای بدبخت کوه، کوه خطکی و باغ بیدمشک مهمترین کوههای شرقی منطقه را تشکیل میدهند. علاوه بر آن در قسمتهای مرکزی منطقه نیز ارتفاعاتی با نام گردکوه وجود دارد که از نظر زیستگاهی حائز اهمیت هستند. از نظر زمینشناسی گسترش سنگهای رسوبی منطقه شامل آهک، ماسه، شیل، مارن و رسوبات تبخیری نسبت به سنگهای آذرین و دگرگونی بیشتر است. سنگهای آذرین منطقه از جنس گرانیت و دایکهای بازیک و حد واسط میباشد. گسلها و شکستگیها، تغییرات شدید درجه حرارت در طول شبانهروز و… همه عواملی هستند که عمل تخریب و فرسایش ارتفاعات منطقه را افزایش داده و باعث تجمیع واریزهها در دامنه ارتفاعات شدهاند. لازم به ذکر است که رسوبات آبرفتی ناشی از ارتفاعات بدبخت کوه به دلیل ماهیت شیلی و مارنی بودنشان دانه ریز هستند ولی آبرفتهای حاصل از کوههای باغ بیدمشک تا کوه کرمانشاهان به لحاظ ماسهای بودن، دانه درشت بوده و از نظر تشکیل سفرههای آبرفتی مناسب میباشند.

منابع آبی

با توجه به اقلیم عرصه، منابع آبی حفاظت شده کالمند – بهادران کم است. بیشتر چشمههای طبیعی موجود در دامنههای شرقی منطقه و تپه ماهورهای سرخابی قرار دارد. در مجموع تعداد چشمهها کم و برخی از آنها در سالهای خشک فاقد آب میباشد. از جمله چشمههای منطقه میتوان به چشمه بکو، چشمه سه گره، چشمه سرخابی، چشمه رودخانه گود و چشمه گوراب اشاره نمود. به هر صورت عدم جوابگویی منابع آبی طبیعی به نیاز آبی حیات وحش منطقه؛ ایجاد منابع آبی انسان ساخت را ضروری نموده است. بر این اساس اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد اقدام به حفر چاه، نصب تلمبه بادی و احداث آب انبار و آبشخور و توسعه منابع آبی در منطقه نموده است. آبانبارهای خالقی، پورتکی، لای معدن، گردکوه، تپههای مخلصون، کوه کمر زنجیر و… مهمترین آب انبارهای منطقه را تشکیل دادهاند.

اقلیم منطقه

به استثنای قسمت بسیار محدودی، بقیه بخشهای شهرستان مهریز در قلمرو مناطق خشک قرار دارد. در تقسیمبندی اقلیمی دو مارتن مهریز در اشکوب خشک بیابانی واقع شده و میزان بارش نزولات جوی به طور متوسط 6/68 میلیمتر برآورد شده است. به طور کلی در گستره منطقه هر چه از شمال به جنوب و از غرب به شرق پیش میرویم از میزان بارندگی کاسته و به گرمی هوا افزوده میشود. به همین ترتیب منطقه بهادران گرمتر و بارندگی آن نیز از منطقه کالمند کمتر میباشد.

منطقه دارای تابستانهای گرم و خشک و طولانی، زمستانهای سرد و نسبتاً مرطوب و رژیم بارندگی مدیترانهای میباشد. وجود یک فصل نسبتاً پرباران منطبق بر ماههای سرد سال و یک فصل متمایز خشک منطبق بر ماههای گرم سال در آن به خوبی قابل تشخیص میباشد.

پوشش گیاهی

منطقه حفاشت شده کالمند – بهادران در ناحیه رویشی ایران و تورانی و زیر ناحیه استپی قرار دارد. لذا وجود اراضی مسطح با خاک نسبتاً عمیق در مناطق دشتی موجب شده تا یک رویشگاه استپی با وضعیت مطلوب در این محدودهها پدید آمد. عنصر اصلی تشکیل دهنده تیپهای گیاهی همانند سایر مناطق استپی، درمنه (Artemisia SP) میباشد. به طور کلی ده تیپ گیاهی مجزا در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران تشخیص داده شده است که در اکثر تیپها نام درمنه به عنوان عنصر گیاهی غالب اول یا دوم مشاهده میگردد.

در همین راستا 115 گونه گیاهی متعلق به 35 تیره و 100 جنس در قالب اشکال رویشی مختلف (اعم از گیاهان فصلی، یکساله، علفی، چند ساله، بوتهها و درخچهها) در منطقه رویش دارند. بومادران، شورمرغ، جگن، شقایق کوهی، خیارک، آنغوزه و… مهمترین گونههای علفی و خارشتر، چوبک، کلاه میرحسن، تنگرس، بادام کوهی، گون، کاروانکش، اسکنبیل، افدرا، انجیر کوهی، تاغ، رمس، بنه، پرند، کهورک، گز، قیچ و… مهمترین گونههای درختی، درختچهای و بوتهای منطقه را تشکیل میدهند. این در حالی است که تیپ درمنه، درمنه – قیچ، درمنه – جوسیخ، کاهوی وحشی – درمنه، علف شور- درمنه، درمنه – پرند، درمنه – بادام کوهی و درمنه – سگ میر عمده منطقه را پوشش دادهاند.

حیات وحش و زیستگاهها

در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران، سه نوع زیستگاه کلان به شرح ذیل قابل تفکیک است:

· زیستگاههای کوهستانی

· زیستگاههای تپه ماهوری

· زیستگاههای دشتی

لازم به ذکر است عبور جادههای متعدد از زیستگاههای دشتی و رونق مزارع و سکونتگاههای روستایی این عرصه در سالهای اخیر موجب شده تا از مطلوبیت زیستگاهی مناطق دشتی کاسته شود ولی پتانسیل رویشی سایر زیستگاههای به ویژه زیستگاههای کوهستانی منطقه موجب شده تا جمعیت مناسب از کل و بز و قوچ و میش در ارتفاعات و تپه ماهورهای منطقه جای گیرند.

این در حالی است که افزایش فعالیتهای معدنی معدن سرب و روی مهدیآباد واقع در شمال شرق منطقه تا حدی بر امنیت زیستگاههای مزبور تأثیرگذار بوده است. در مجموع و به رغم تمامی مواردی که به آنها اشاره شد ارتفاعات بوزش و تپه ماهورهای سرخابی واقع در نیمه جنوبی منطقه از پتانسیل و استعداد بالایی در زمینه حیات وحش برخوردار بوده و توجه بیشتر در بحث مدیریت و حفاظت را میطلبد. در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران 24 گونه پستاندار شناسایی شده است که اسامی مهمترین این گونهها در جدول شماره 1 آمده است. در این میان گونههایی نظیر یوزپلنگ آسیایی، کاراکال، کفتار، گرگ و شاه روباه از ارزش حفاظتی بالاتر نسبت به سایرین برخوردارند.

سایت تکثیر و پرورش گورخر ایرانی

حدود نیم قرن پیش دو سوم از وسعت ایران را زیستگاه گورخر ایرانی تشکیل میداد و گلههای بزرگ گور در بسیاری از مناطق استپی و بیابانی کشور مشاهده میشد، ولی شکار بیرویه و تخریب زیستگاه وجود این گونه را منحصر به مناطق دشتی استان، زیستگاه این گونه باارزش بوده است.

با چنین سابقهای اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد بر آن شد تا گامی مؤثر در زمینه احیاء جمعیت این گونه و معرفی مجدد آن به زیستگاههای این منطقه کویری بردارد. از این رو پیگیری موضوع تکثیر و پرورش گورخر ایرانی در زیستگاههای سابق گونه در استان یزد در دستور کار قرار گرفت. بدین منظور با در نظر گرفتن پارامترهایی چون دسترسی آسان، امکان توسعه محدوده و امکان استفاده از تجهیزات حفاظتی مناطق تحت مدیریت سازمان، محدودهای به وسعت 133 هکتار در دامنههای غربی ارتفاعات گردگوه در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران با هماهنگی سازمان انتخاب و با فنس کشی محدوده مزبور، احداث یک ساختمان دیدهبانی و استخر ذخیره آب مقدمات زندهگیری، انتقال و رهاسازی گورخر در این مرکز فراهم شد.

مرکز مذکور با نام رایج مرکز گوراب پس از انتقال 3 رأس گورخر از منطقه توران با ترکیب جنسی 2 رأس نر و 1 رأس ماده در آذرماه سال 76 رسمیت یافت. پس از آن در دی ماه 77 نیز 1 رأس گورخر ماده از منطقه توران زندهگیری و به گوراب انتقال یافت. به این ترتیب مجموعاً چهار رأس گورخر به این مرکز انتقال یافتند.

دسترسی آسان به آب و غذا مزید بر امنیت حاکم، شرایط مساعد زیستی را در مرکز گوراب فراهم نموده و ماحصل آن افزایش جمعیت گورها در دوره 11 ساله 86-76 به 32 رأس با ترکیب جنسی 6 رأس نر و 26 رأس ماده بوده است.

اضافه میکند در سال 87 یک جمعیت 6 رأسی (با ترکیب جنسی 1 نر و 5 ماده) به استان کرمان و یک جمعیت 12 رأسی (با ترکیب جنسی 6 نر و 6 ماده) به تنگ حناء واقع در شهرستان مهریز منتقل گردید. به عبارتی در حال حاضر دو سایت تکثیر و پرورش گورخر ایرانی در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران وجود دارد.

مهمترین پستانداران منطقه حفاظت شده
ردیف نام فارسی نام علمی
1 آهو Gazella subgutturosa
2 جبیر Cazella bennettii
3 کل و بز Capra aegagrus
4 قوچ و میش Ovis orientalis
5 پلنگ Panther pardus saxicolor
6 یوزپلنگ Acinonyx jubatus venaticus
7 کاراکال Caracal caracal
8 روباه معمولی Vulpes vulpes
9 روباه شنی Vulpes rueppellii
10 شاه روباه Vulpes cana
11 شغال Canis aureus
12 گرگ Canis iupus
13 کفتار Hyaena hyaena
14 تشی Hystrix indica
15 خرگوش Lepus capensis
16 گور (در اسارت) Equus hemionus

پرندگان منطقه

در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران مجموعاً 48 گونه پرنده شناسایی شده که تنوع گونهای پرندگان مزبور در این ناحیه خشک و بیابانی جالب توجه است. کوکور، سارگپه پابلند، عقاب دو برادر، عقاب شاهی، دال، بالابان، شاهین بحری و دلیجه از پرندگان ارزشمندی هستند که در این زیستگاه دیده میشوند. دو گونه کبک و تیهو از خانواده ماکیانیان دارای جمعیت نسبتاً خوبی در عرصه موصوف میباشند. این گونه قابل شکار بوه و به لحاظ تفرجی و اقتصادی حائز اهمیت هستند.

مهمترین پرندگان منطقه حفاظت شده
ردیف نام فارسی نام علمی
1 کبک Alectoris chukar
2 تیهو Ammoperdix griseogularis
3 زاغ بور Podoces pleskei
4 چکاوک هدهدی Alaemon alaudipes
5 چکاوک کاکلی Galerida cristata
6 جغد کوچک Athene noctua
7 گنجشک معمولی Passer domesticus
8 باقرقره شکم سیاه Pterocles orientalis
9 دم جنبانک ابلق Motacilla alba
10 کلاغ ابلق Corvus corone
11 هوبره Undulate maqueenii
12 کبوتر چاهی Columba livia
13 سنگ چشم خاکستری Lanius minor
14 چک چک Oenanthe SPP
15 دلیجه Falco tinnunculus
16 عقاب طلایی Aquila chrysaetos
17 سارگپه پابلند Buteo rufinus
18 سنقر سفید Circus macrourus
19 قمری معمولی Streptopelia turtur
20 هدهد Upupa epops
21 زاغ نوک سرخ Pyrrhocorax pyrrhocorax
22 غراب Corvus corax
23 زنبورخوار Merops apiaster
24 زاغی Pica pica
25 سسک جنبان Scotocerca inquieta
26 چلچله Hirundo rustica
27 چکاوک بیابانی Ammomanes deserti
28 کاکایی سرسیاه Larus ridibundus
29 چاخ لق Burhinus oedicnemus
30 شاهین Falco peregrines
31 اردک سرسبز Anas platyrhynchos
32 باکلان Phalacrocorax carbo

خزندگان و دوزیستان

مجموعاً 13 گونه دوزیست و خزنده در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران شناسایی شده است که شامل یک گونه دوزیست، یک گونه لاکپشت، 5 گونه مارمولک و 6 گونه مار میباشد. نظر به عدم وجود منابع آبی گسترده در منطقه، دوزیستان از تنوع کمی برخوردار بوده و تنها قورباغه مردابی معمولی در این ناحیه زیست میکند. لاکپشت مهمیزدار نیز تنها گونه لاکپشت شناسایی شده در عرصه است که کاملاً به زیستگاههای خشکی وابسته بوده و عمدتاً مناطق تپه ماهوری استپی را ترجیح میدهد. آگامای صخره زی فلس درشت، جکوی دم کند، جکوی سنگی تیغهدار، سوسمار مار چشم و بزمجه بیابانی نیز از گونههای شناسایی شده در عرصه است که به راسته مارمولکها و سوسماران تعلق دارد. کورمار سلیمانی، قمچه مار، مار پلنگی و شترمار شیرازی از جمله مارهای غیرسمی منطقه و افعی جعفری و مار شاخدار در زمره مارهای سمی عرصه یاد شده میباشند.

به هر صورت وجود تعارضات و مستثنیات متعدد، جادههای خاکی و آسفالته موجود، معدن سرب و روی مهدیآباد و… موجب شد تا ضرورت بازنگری در مرز منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران به عنوان یکی از اولویتهای کاری حوزه محیط طبیعی استان یزد از سال 86 مطرح و به طور جدی مورد پیگیری قرار گیرد. در این رابطه مشکلات جاری و ساری در این منطقه که یکی از پرتعارضترین مناطق تحت مدیریت سازمان محیط زیست در استان یزد میباشد مکرراً به سازمان مرکزی محیط زیست منعکس و به منطور تطابق فعالیتها و برنامهها با اهداف حفاظتی سازمان، گزارش توجیهی اولیه به سازمان ارسال گردید. در این راستا تلاش بر آن است تا عوامل تهدید کننده محیط طبیعی منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران و معدن سرب و روی مهدیآباد به طور همزمان و جامع مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد ودر نهایت با انتخاب محدودههای مستعد، پرتوان و دارای پتانسیل زیست محیطی بالا ترتیبی اتخاذ گردد تا روابط مردم، طبیعت و توسعه در این منطقه حداقل به یک پایداری و تعادل نسبی دست یابد. به طور کلی موارد ذیل به عنوان اهداف بازنگری در مرز منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران مطمحنظر میباشد.

· جلوگیری از استهلاک تشکیلاتی و اعتباری سازمان در محدوده پرتعارض تحت حفاظت در منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران با تأکید بر روی محدوده معدن سرب و روی مهدیآباد.

· رفع مشکلات ساکنان بومی و بهرهبرداران منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران.

· برنامهریزی بلندمدت جهت تحقق اهداف سازمانی از طریق هدیات امکانات، تجهیزات و تشکیلات محیط زیست (مستقر در حوزه استحفاظی شهرستان مهریز) به حفاظت از زیستگاههای بکر، ارزشمند و کم تعارض.

منابع و مآخذ

· ضیایی، ه. 1387. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. سازمان حفاظت محیط زیست.

· منصوری، ج. 1387. راهنمای پرندگان ایران. انتشارات کتاب فرزانه.

· لطیفی، م. 1379. مارهای ایران. سازمان حفاظت محیط زیست.

· مهندسین مشاور جامع ایران. 1383. مطالعات طرح جامع مدیریت منطقه حفاظت شده کالمند – بهادران.

· اداره کل حفاظت محیط زیست استان یزد. 1387. اطلس سیمای طبیعی استان یزد. انتشارات نقش مانا.

· رجبیزاده، مهدی و همکاران. 1388. شناسایی اجمالی خزندگان استان یزد.

جغرافیای یزد

موقعیت جغرافیایی

استان یزد با وسعتی معادل 131575 کیلومتر مربع، در بخش مرکزی فلات ایران واقع است. این فلات بر روی کمربند خشک نیمکرة شمالی زمین قرار دارد و به همین علت، استان یزد نیز در میان کویرهای این فلات محصور است. به لحاظ موقعیت جغرافیایی، این استان در 29 درجه و 35 دقیقه تا 35 درجه و 7 دقیقة عرض شمالی و 52 درجه و 50 دقیقه تا 58 درجه و 16 دقیقة طول شرقی واقع شده است.

این استان از شمال و شمال شرقی به استانهای سمنان و خراسان رضوی، از شرق به استان خراسان جنوبی، از جنوب و جنوب شرقی به استان کرمان، از جنوب و جنوب غربی به استان فارس و از شمال و شمال غربی به استان اصفهان محدود است.

استان یزد از نظر وسعت، چهارمین رتبه را در بین استانهای کشور به خود اختصاص داده است، به طوری که بعد از استانهای سیستان و بلوچستان، کرمان و خراسان رضوی، وسیعترین استان کشور به شمار میآید. وسیعترین شهرستان استان از نظر وسعت، شهرستان طبس واقع در قلمرو شمال شرقی این استان است، که با وسعتی قریب 55 هزار کیلومتر مربع، حدود 43 درصد از کل وسعت استان را به خود اختصاص داده است. کوچکترین شهرستان نیز شهرستان میبد با حدود 1200 کیلومتر مربع مساحت است که فقط حدود یک درصد از کل وسعت استان را در بر میگیرد..

پایگاه طبیعت گردی یزد

استان یزد سرشار از جاذبه های ناب و ناشناخته ایست که برای گردشگران طبیعت خاطره انگیز و تحسین کننده است اکوسیستمی متنوع شامل کوهستان ، قله های سر به فلک کشیده و برفچالهای دائمی، بیابان و ریگ زار و کویر های پهناور ، تالاب ، جنگل و …
این وب سایت که توسط جمعی مربیان کوهنوردی و راهنمایان گردشگری و طبیعت گردی استان یزد طراحی و در دسترس علاقه مندان قرار گرفته است در نظر دارد گوشه هایی از این جاذبه ها را در معرض دید طبیعت گردان و دوستداران محیط زیست و منابع طبیعی قرار دهد . هدف این گروه آموزش طبیعت گردی و فرهنگ صحیح استفاده از طبیعت ، همچنین ارتقاء صنعت اکوتوریسم در این استان میباشد

.

دسترسی سریع به صفحات